24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-sociopolítica-arte, a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

14 de DECEMBRO, 14 de NADAL

Domingo | 17 días para o 2026

✨ O Ceo na Galiza: se as Xemínidas de onte foron pirotecnia silandeira, hoxe e durante os vindeiros días haberá máis po dese asteroide (o 3200 Faetón). Domingo de resaca cósmica. Bo momento para pensar na necroastronomía: moito do que vemos xa non existe, é luz viaxeira, unha carta certificada que nos chega con séculos de atraso. Mirar o ceo é ler o pasado en tempo real.

☉ O Sol sae ás 8:59 h e ponse ás 17:58 h. O día segue ancorado nese mínimo de luz, pero a maquinaria secreta do solsticio xa traballa baixo corda. Na literatura, este é o «tempo suspendido» de Thomas Mann.

☾ Lúa : a canosa veciña minguou ata o 35% de iluminación. É unha fouce fina que non aparecerá polo leste até pasadas as 2:30 h da madrugada do luns. Isto convértenos, por unhas horas, en habitantes dun planeta sen satélite visible. Unha oportunidade para a astronomía profunda: sen o «ruído» lumínico da lúa, as constelacións de inverno (Orión, o Cazador, co seu cinto de tres xemas, as estrelas panadeiras ou do leite) brillarán con esa autoridade xeométrica que tanto abraiou a antigos navegantes e a nós.

🇯🇵 No Calendario Xaponés seguimos na micro-estación número 62: Kuma ana ni komoru (熊蟄穴), «O oso encérrase na cova». Un pequeno triunfo da introversión. A hibernación non é un sono calquera, senón un aforro radical de enerxía. Unha lección sociopolítica para os nosos tempos de produtividade esgotadora: o dereito ao retiro, ao silencio e á cova propia como estratexia de supervivencia.

☪️ No noso Al-manakh é o 23 de Jumada al-Thani de 1447.

🇫🇷 No calendario revolucionario francés é o 24 de Frimario do ano 234 dedicado á Acedeira (Oseille). Planta humilde, Rumex acetosa, de sabor punxente e ácido, rica en vitamina C e calmante do proído de picadas de avespas e abellas.

⚓ É o día de San Xoán da Cruz, un dos místicos que entendeu o entrelazamento entre a escuridade e o coñecemento:  «Entreme donde no supe/ y quedeme no sabiendo/toda ciencia trascendiendo», retrouso que, quizais, pasado polo muíño arretrancado dos Cantares Gallegos, nos daría:  «Que nisto a ciencia estriba/ I en ter distintas caras/ Non che digo nada…/Pero vaia!»

A Sabedoría Popular cando dista do veganismo aconsella:  «O coello por San Xoán e a perdiz por Nadal».

 🎨 No Pangalaicotone do día seguimos ofrecendo alternativas ao Cloud Dancer que postula Pantone para o 2026. E en calquera paseo atopamos a cor Lique sobre Pedra Senadora, un Ancient Stone Lichen. Ese matiz entre o verdello, o mostaza e o laranxa achispado que coloniza o granito. É outro «ouro dos pobres» que brilla máis canto máis chove. Non é cor uniforme; é unha costra de vida lenta, case mineral, que nos di que esa pedra leva aí fóra millóns de outonos. Un negocio entre o fungo e a alga que revela boa calidade do aire, como a Lobaria pulmonaria, xa en declive grazas a prácticas forestais invasivas. Seguen a abondar as tres irmás lique: Pertusaria (amara), Xanthoria (parietina) e Flavoparmelia (caperata). Gris, alaranxado e verde no Pantone da cara norte de cortizas, muros de pedra, rochas e bosques.

Cartaz pseudo-vintage do exoplaneta Proxima b en Proxima Centauri.

FILLOS DUNHA ESTRELA SOA

para as ducias de miles que non terán tempo de ler isto

A ninguén se lle escapa: este Almanaque do Asombro foise atrasando co pasar dos días.

[sofritir allo e cebola, un ollo no lume]

Co pasar dos días, cando se teñen moitas pestanas da vida abertas e pola noite pouca pestana pechada, pode acontecer.

[lavadora bota auga; desenchufar e drenar o filtro]

Pode acontecer nunhas 114.506 familias en Galiza  e en arredor de 2 millóns de fogares no Estado español.

[operación Baltasara, Melchora, Gaspara; operación Apalpadora]

En España 1 de cada 10 fogares son monoparentais. Na Galiza hai máis de 114.000 fogares compostos por un único adulto con fillos ou fillas, un 10,38%.

[cos nenos doentes, cambiar citas; prorrogar entregas; evitar a toda costa o luxo de caer enferma]

⁂

O 81,9% dos fogares dun só proxenitor na nosa comunidade recibe facturas, taxas e devengos a nome de muller. A «monoparentalidade» é un eufemismo técnico que agocha que a crianza en solitario segue a se empoleirar sobre as costas das mulleres mentres o capital nos beixa a man por sermos tan «fortes».

Ao parecer, tratamos de lexislar a prol dunha sociedade na que a ciencia, o relato, o código e os coidados teñan nome de muller, de home… na mesma medida. Polo de pronto, na pobreza impera o predominio feminino. Feminización da pobreza? Como pacto social, non nos convence.

[cambiar a bombilla cun equilibrio que desafíe a física de Newton; poñer a árbore de Nadal cunha fe que espante a Marie Curie].

Mononai en ciclo malabarista, cortesía de Irene Lema Suárez

⁂

Proxima Centauri é a estrela máis cercana ao Sol. É dicir, a nós. Proxima por cercana. Centauri por ser do Centauro, constelación visible no hemisferio sur.

Está tan, tan preto que indo á máxima velocidade que coñecemos hoxe tardariamos entre 70.000 e 80.000 anos en chegar. Hai un deses proxectos punteiros, Breakthrough Starshot, que trataría de implementar velas solares impulsadas por láser para acadar o 20% da velocidade da luz (0’2c). Se lográsemos esquivar a ferralla orbital e satelital que nos vai sepultando, tardariamos logo uns 20-30 anos na viaxe, mais os 4 anos dos sinais de regreso, claro. Proxima Centauri está a 4’37 anos luz. A súa luz saíu de alí cando a Terra saía da pandemia da covid.

Visto así semella evidente que o Sol -unha estrela corrente, nin moi grande nin moi anana, unha estrela moi do gusto daquela nena intrusa, Riciños de Ouro-, está un pouquiño soa e un pouquiño no quinto pino de todo. O universo enteiro, collas por onde o collas, é un quinto pino. 90.000 millóns de anos luz de diámetro de quintospinos.

Proxima Centauri é un sistema triple. Hai un gran número de estrelas binarias, sistemas de 2 astros que orbitan arredor dun centro de masas, un baricentro. Pero a Misión Gaia revélanos que no noso arrabalde, a Vía Láctea, predominan as estrelas solitarias -incluíndo no cómputo á enorme cantidade de ananas vermellas-, como o noso Sol, mediana amarela de tipo G2V.

Somos fillos dunha estrela soa. Só coñecemos a vida cun mencer solar e un solpor solar ao día, e non con dous. Non vivimos en Tatooine, malia que poida existir.

[axudar cos estudos da pequena: mellorar esa letra, buscar información sobre animais extintos, concerto de Conservatorio do maior].

⁂

O sistema operativo do noso Estado de Benestar segue a funcionar cun código obsoleto. É unha arquitectura deseñada nos anos 50, pensada para un usuario estándar: a familia nuclear. Unha unidade con dous provedores —ou un provedor e unha coidadora, como se sobreentende aínda en tantas cabeciñas— ou, en calquera caso, dous soldos que se reparten a carga termodinámica da supervivencia. Cando ese esquema racha, o sistema non devolve unha solución; devolve un erro de sistema. 

O mundo semella deseñado para o «pack», para a parella que se reparte a culpa de que o neno non coma brócoli. É estupenda a crianza con dous ou máis adultos, ben o sei. Mais a inercia do noso sistema adora o individuo só cando consume, e espántao o individuo só cando cría. (Cría como se non traballases, traballa coma se non tiveses fillos que criar).

Os erros do sistema nun Estado de Benestar limitado a unhas poucas fórmulas familiares poden traducirse en risco de pobreza.

No ano 2025, 35.725 fogares monoparentais na Galiza atopábanse en risco de exclusión, unha taxa AROPE do 50,3% (AROPE: At Risk of Poverty and/or Exclusion, datos do informe  «O Estado da Pobreza en Galicia» de EAPN-Galicia, European Anti-Poverty Network-Galicia). A taxa de risco de probreza segue a ser o dobre que a media do total da poboación galega.

Por outro lado, se es unha muller cun par de másteres e herdanza en Oleiros, a túa monoparentalidade é «independencia» e unha «elección de vida». Se es unha que encadea contratos por horas nunha conserveira de Rianxo, a túa monoparentalidade é un «risco de exclusión». O diñeiro, o capital social e o simbólico, son o único que separan a emancipación da precariedade máis absoluta.

Das Kapital béixanos a man na que agochamos media pastilla. Producimos futuros consumidores, ben por nós! Pero só formamos parte do sistema se vimos opulentas da casa.

Unha persoa cun neno ao lombo é o pesadelo do capitalismo de alta intensidade: alguén incapaz de brindar horas extras porque o xardín de infancia pecha con puntualidade suíza. No sector cultural ou literario, unha escritora cun bebé ou un neno incomoda máis que un escritor bébedo, tipo Hemingway. Non está plenamente dispoñíbel, non produce ao 100%. Non é ese «xenio solitario», capitalistillo, aspiracional, queimando queroseno de feira en feira que queremos que sexa.

[pasar a ITV; pagar o carné de residente para aparcar na zona; Facenda antes de que acabe o ano; regularización das cotas da Seguridade Social].

Cunca reparada con kintsugi

⁂

Entre a emigración e o mar, aquí as mulleres sempre foron  «monoparentais» antes de que existise sequera o termo: as viúvas dos vivos, dicíanlles. Onde sempre sobrou unha cadeira porque alguén marchara a Cuba, Suíza ou o Gran Sol, a monoparentalidade non é unha carencia, senón unha redistribución do peso. O que levaban catro ombros, levarano dous. Aquí o titán Atlas é unha Atlante. Atlántica-Cántabra-Ártabra.

Veño dunha estirpe matrilineal de nais solteiras e de viúvas de vivos e de mortos, como tantos galegos que estarán lendo isto. Sabemos o que son os fogares cunha soa persoa á fronte. E, desde o escepticismo relixioso, digo que son un milagre.

[na libraría escoito unha nai que pastorea unha cativa duns 3 anos pedirlle á libreira: Teredes algo sobre familias monoparentais? A libreira encrequena. Aquí, atrás de todo, na parte de abaixo do andel. Onde só chega unha nena de 3 anos que non sabe ler. A libreira ergue con esforzo e, sen deixar de sorrir, segue colocando novidades e portadas babelias nas mesas centrais.]

A día de hoxe, os fogares monoparentais son unha realidade social á alza. Neles non se agardan regresos. O que agardamos en Vigo ou na Coruña é unha praza na escola infantil pública que nunca chega ou que as nosas representantes lexislativas equiparen familias monoparentais (un adulto con 1, 2 ou máis fillos), con familias numerosas (2 adultos con 3 fillos ou máis: menos de 2 fillos por adulto). Por que se somos 2 adultos con 3 fillos contamos con bonificacións en transporte e vivenda, descontos en lecer e matrículas, e se son 1 adulta soa con 2 non? 2 adultos con 3 fillos tocan a 1’5 fillos por cabeza. É inxusta a aritmética? Desde logo que non. Éo a política social que se serve dela.

Mentres para 2026 agardamos o espreguizar e a posta en marcha da Lei 5/2021 de Impulso Demográfico de Galiza, a Plataforma de Organizacións de Infancia en Galicia recolle un setestrelo de medidas urxentes, que podes ler aquí.

Hai outra cousa máis pola que agardamos, o gran luxo do noso espazotempo: o tempo. Tempo para non ser unha zombi que arrastra un carriño pola rúa Real e se papa unha bronca por chegar tarde a onde queira que chegue.

Antes dixen milagre. É unha palabra perigosa. Como heroína. Que Calisto nos libre do heroísmo! O heroísmo precisa público, e aquí o que hai é unha mamá en Rodeiro ás 8 a.m. agardando que o neno acabe o leite dunha vez. Hai outra mamá en Devesos, Ortigueira, improvisando un patrón de disfraz de Teixugo de Nadal, xa na cerrada da noite. Outra aprendendo co pequeno unha letra do Xabarín, Pasar o outono en Nova Iork…O perigo dunha «estética épica do milagre ou da dificultade» é que anestesia a urxencia sociopolítica. Se a dificultade é  «bela» ou «heroica», para que imos esixir mellores leis ou axudas directas?

A pobreza severa infantil caeu do 14,5% ao 5% en apenas 2 anos. Malia a mellora, 58.000 menores seguen en risco de pobreza na nosa comunidade, e as familias monomarentais continúan a ser un dos colectivos con maior vulnerabilidade.

⁂

Monoparental ou monomarental? Pero non es filóloga, ti? Como o dis, logo?

Non sei se como filóloga, pero si como falante con gana de simplificar: se a xente di monomarental por oposición a monoparental e o entende, a gramática e a etimoloxía purista terán moito que dicir e pouco que facer.

Xa nos pasou antes e seguirá a pasar: a lingua é un bolboretario social, colectivo, e as reais academias, os académicos, etc. só empuñan un cazabolboretas para atraparen as verbas cando aínda esvoazan, pero escapar, han seguir escapando.

Pensemos na palabra anduriña (Hirundo rustica): desde o latín hirundinem/harundinem daríanos arondiña. Pero que fai a anduriña? Anda dun lado a outro. A arondiña arcaica andaba a revoar, e por metátese (cambio de consoantes) converteuse en andoriña. Andarina en asturianu. É unha etimoloxía popular, un contaxio de realidade que se coa polo ollo da evolución fonética das palabras, como unha avelaíña da inventiva: os vagamundos en vez dos vagabundos con sufixo latino, as mondarinas con monda no canto das mandarinas da China ou unha que escoitei unha vez e me engaiolara: crisantelmos en vez de crisantemos. Moito máis santos, moito máis faiscantes, abofé.

Polo tanto interpretar parental como «con pai» e marental como «con nai» será gramaticalmente incorrecto polo de agora, vale (parental abrangue nai e pai aínda que vén de parir, por certo, e marental non existe só na lingua), pero se se emprega e serve para enfatizar o feito de que a familia está encabezada só por unha muller, deixará de selo. Será comunicativamente eficaz, enxeñosamente correcto, encherá un oco que non existe (marca de xénero predominante nese tipo de familias), así que se admitirá co tempo porque o seu uso será maioritario. É o uso quen manda, non a norma. A norma adáptase a aquel.

Seremos monas marentais.

⁂

Ser monoparental hoxe é un acto político de resistencia pero a un custo que pagamos como estrelas binarias. Significa tamén enfrontarse a unha arquitectura de exclusión. Dende o acceso á vivenda —deseñada para dous soldos— até a fiscalidade, que non ten en conta que os gastos fixos de manter a vida non se dividen por dous cando só hai un adulto.

Ante a resposta de Erro do sistema, creo que de non actualizarmos o código para protexer a célula máis vulnerable da nosa demografía, o que estamos construíndo non é unha sociedade máis eficiente, senón un sistema programado para o esgotamento e a desigualdade hereditaria. Unha constelación de pobreza.

[preparar as presentacións de libros; o programa da radio; escribir a carta que me piden; revisar os 8 libros malabareando entre os tentáculos].

Sinto a náusea desa liberdade. Pero tamén a de saber que neste mesmo intre hai unha nai solteira en Caracas encaixando explicacións morais sobre como criar os fillos, un fogar monomparental en Lviv escoitando queixumes de familias máis privilexiadas, un fillo de pai só non sendo convidado a aniversarios en Glasgow, unha mamá polbo, polbesa, malabar, que a oito tentáculos non dá feito o que se dá por feito.

⁂

Queren que cree, pero sen cría.

Cren nela. Pero sen cría.

Queren que aleite. Sen fillos á vista.

Queren lela. Ler da crianza. Do que a maternidade é: a non desexada, a que chega do amor, a desexada e buscada na ciencia. A dura, a brandura, a máis dura e a madura.

Pero sen os fillos canda ela.

Queren que artelle. Que asine. Que cante. Que lles diga onde está a Polar.

[…]

Escribo aleitando. Se me queren escribindo, me terán coidando.

 

fragmento de 2020