Tiña un pesadelo recorrente de nena. Non era nada especial, de certo soñouno a maioría: escapaba de algo que non sabía o que era. E corría, e corría, e corría, pero non avanzaba. Ese algo (ou alguén) do que quería afastarme estaba cada vez máis preto, a pesar do meu esforzo por mover as pernas, por impulsarme cos pés no chan, por inchar os pulmóns de osíxeno.

Agora que son adulta aínda descoñezo de que escapaba, que raio era o que quería atraparme. O que si sei é que o que máis medo me daba non era que me alcanzasen. O que me producía un terror absoluto era non ser dona de min, querer facer algo e non poder, pensar que corría e non correr. Se ás miñas costas o monstro se desvelase como unha entelequia, ese medo visceral seguiría aí.

Desde que son nai, o meu pesadelo máis recorrente é perder a memoria.

Desde que son nai, o meu pesadelo máis recorrente é perder a memoria. Xa non lembro ben como era a miña filla nos primeiros meses, o meu pequeno ser humano-planta ao que regaba con alimento, limpeza e cariño. Non podería dicir a ciencia certa cando aprendeu a sentar soa, nin cando probou por vez primeira alimentos sólidos, nin tampouco cando pronunciou a súa primeira palabra. Vexo vídeos e fotografías no móbil que espertan en min lembranzas soterradas, porque corrín, e corrín, e corrín, crendo que non avanzaba, sen determe a admirar a paisaxe. Intentei gardala nun aparello electrónico para a posteridade, pero esa entrega ritual para o despois implica que no futuro ten que haber pausa, que a vida ten que deterse uns segundos para contemplar a que xa foi. Que o mundo deixe xirar para admirar o pasado significa que perdes o presente, porque non sabemos xa se corremos cara atrás ou cara adiante. Se avanzamos ou retrocedemos.

Miro esa pantalla de pouco máis de media ducia de polgadas con aprehensión, intentando reducir o seu uso por sentir que me está a roubar vida, e á vez desexaría telo na infancia, para gardar nel, envolto en liño do país, as lembranzas da miña propia infancia. O disco duro dos seres humanos é menos confiable, pero máis eficaz. Porque os datos quedan en nós. Non ocupan espazo, nin físico nin dixital, pero si emocional. E esta forma de preservar o que fomos provoca que entre as verdades haxa físgoas de inexactitudes, de ficcións. Lembranzas que nunca foron verdade, pero que xamais serán mentira. Porque as levamos nas entrañas.

Ás veces teño flashes de cousas que puideron pasar así ou parecido, sobre todo desde que a miña nena-planta deixou atrás a existencia pasiva para ser animal. Lembro a primeira vez que tocou unha ortiga, e sei que aínda que ela non o recorde, algo ficará dentro dela para sempre, un proído que non doe pero advirte. Quixen buscarlle poexo para fretarllo na comechón, como facía miña avoa cando era eu a ortigada, e non o atopei. Na aldea sempre estaba un ao lado do outro, veleno e antídoto ben preto. Quixen explicarlle o que era, pero só puiden apertala entre saloucos, agardar a que lle pasase a rañeira. Como vai sobrevivir ela neste mundo se a bisavoa xa non pode contarlle o que é o poexo? Se os beizos que pronuncian eses vocábulos son cada vez menos?

Cal é o antídoto contra o paso do tempo?

A avoa camiñaba co lombo encollido, coma se a súa pose natural fose sempre axeonllada, traballando, entregándonos todo canto ela era e sabía facer. As tripas a lavarse no regato en decembro, a auga xeada a pasarnos por entre os dedos cando me levaba canda ela para aprenderme. Cando a vellez llo impediu, continuei a facelo coa súa filla pequena, miña tía, a pesar de que logo tardaba varios minutos en volver sentir os dedos todos, a pesar de que a merda escapaba pola corrente abaixo e o cheiro tardaba horas en marcharnos das mans. A comezos da miña adolescencia deixou de haber matanza na casa dos avós. Os traballos eran demasiados para os corpos fráxiles, e os corpos fortes da descendencia non queriamos seguir co duro da tradición. Eu mesma non lle ensinarei á miña filla a lavar as tripas no regato xeado, nin permitirei que a merda aniñe nas súas unllas brandas.

Este ano, case dúas décadas despois, volvín ir a unha matanza, na casa duns curmáns. Obrigueime a ter os ollos ben abertos ata que o porco pechou os seus. Esa primeira parte nunca ma deixaran ver, por brutal. Estas son as consecuencias dos teus actos, díxenme. Realmente son a orixe. A orixe de ver a miña avoa arremangada ata os cóbados, coa pel avermellada, adobiando a zorza, axeonllada no chan de terrazo da casa, porque os barreños azuis (ela dicía tinas) xa se podían meter dentro da casa, a resgardo do frío das cortes. A orixe de que achegase o dedo á lingua para facer a proba, comprobando sal, pementón, picante, todo en cru, como facía coa masa do pan cando amasaba na artesa de madeira, uns centímetros por enriba no nivel do chan pero non o suficientemente elevada como para que as súas costas non volvesen estar dobradas. A orixe do sentimento de comunidade que eu tanto botaba de menos, do ambiente festivo unha vez o animal estaba morto, sabedores de que o alimento non lle faltaría á familia durante un ano.

Miro a cara da miña filla e intento ver a da miña avoa. E pregúntome que lembraría cando estaba a piques de morrer. O frío das tripas, o quente da zorza, o zume do poexo?

No antídoto contra o esquecemento que é a memoria está o propio veleno: realmente quero o pasado para a miña filla? Ás veces penso que o mundo o moldeamos nós, como facía a avoa coa zorza ou o pan, e outras creo que o mundo cambia máis rápido do que o facemos as persoas. Que é ese mundo o que nos conforma, e non teño claro que estamos dispostas a asasinar dentro de nós mesmas para seguir pertencendo a el. Só sei que ficar no romanticismo do que xa pasou e non pode ser cambiado, do que xa non doe pero mancou, é tamén unha sorte de matanza.

Hai veces que corremos e non nos movemos. O tempo pasa, pero non avanzamos. Miro a cara da miña filla e intento ver a da miña avoa. E pregúntome que lembraría cando estaba a piques de morrer. O frío das tripas, o quente da zorza, o zume do poexo?

Pregúntome que lembramos dela os que ficamos aquí, que cousas se perderon xa e cales se perderán, esvarando como a auga xeada do regato entre os dedos. Que apañamos nós do amasado que deixou tras de si.

Se a vida e a morte son as dúas caras da mesma moeda, a memoria é o canto.