JAVIER GÓMEZ

Na porta dos Ancares atópase un dos grandes símbolos dos problemas do rural galego. Todo comezou cun alcalde do PSOE facendo presidenta a unha deputada do PP, e obtendo a cambio un magno investimento. Agora Becerreá ten unha das residencias de maiores meirandes da Galiza, pero sen anciáns, pois ningunha administración pode asumir a carga económica de abrila. A falla de solucións, quedan as análises e a indignación da veciñanza.

«Alí eramos como unha grande familia. Entre corenta e cincuenta cativos. Ao principio non se pasaba ben, pero, despois, estabamos moi felices». Ana Belén Díaz traballa na súa cafetaría e levanta a vista con morriña polos tempos da mocidade. «Alí» é o adverbio co que se refire, porque sabe que o seu interlocutor coñece ben o lugar, á Escola Fogar de Becerreá, onde a súa familia a enviou con só trece anos dende a aldea de Navallos, en Ribeira de Piquín. Nos anos 80 e 90 a Escola Fogar era a única opción viábel de estudos para ducias de nenos e nenas da montaña luguesa, pois a alternativa era un transporte escolar de máis dunha hora de duración en cada traxecto por estradas polas que apenas podía circular un coche, ou un todoterreo, vehículo usado con moita frecuencia naquelas viaxes.

En perfecta metáfora dos Ancares, en 20 anos o edificio pasaría de albergar nenos a aloxar anciáns

Mais a cativada, pouco a pouco, desapareceu. Coma se Becerreá fose a Comala de Juan Rulfo, comedores, cuartos e salas de estudo pasaron a estar poboados só polas pantasmas dos estudantes ausentes. O IES de Becerreá pasou de acoller a case 500 alumnos a superar por pouco os 100 e houbo que comezar a pensar que facer con aquel estafermo deitado na parte baixa da vila. Non foi difícil –supoño, aínda que a mente dun político sempre me foi allea– resolver o problema: en perfecta metáfora dos Ancares, en vinte anos, o edificio pasaría de albergar nenos a aloxar anciáns. Do berce á sepultura, que diría Francisco de Quevedo.

Saída número 456 da A-6. Despois de tres quilómetros de descenso, unha pancarta recibe a quen visita Becerreá: «Non nos tome o pelo. Apertura da residencia XA». A vila deu coñecidos políticos –Antonio Rosón, presidente da Xunta preautonómica–, ilustradores –como David Ouro– ou escritoras –nomeadamente, Helena Villar Janeiro–, pero ningún humorista de importancia: o xogo de palabras entre o imperativo «tome» e o apelido do presidente da Deputación de Lugo e alcalde de Monforte de Lemos, José Tomé, é francamente mellorábel. Aínda por riba repítese no centro mesmo da vila, nunha pancarta pendurada nas reixas do adro da igrexa.

As pancartas coa brincadeira teñen que ver co conflito aberto entre o concello de Becerreá e a Deputación de Lugo pola construción e apertura dunha residencia de anciáns para a comarca dos Ancares, da que a vila é capital. A liorta leva anos aberta, con declaracións altisonantes, publicidade institucional do concello contra o ente provincial e protestas veciñais durante os plenos da Deputación que mesmo levaron, recentemente, a que se prohibise o seu acceso ao edificio de San Marcos. Trátase dunha situación labiríntica na que se mesturan factores políticos, demográficos, sociais e pasionais.

A residencia de Becerreá.

Se hai unha «Galicia baleirada» é, desde logo, aínda que non a única, a montaña luguesa. Dada esta situación, a Deputación de Lugo lanzou hai xa máis dunha década un programa de microrresidencias que viña, polo menos, poñer unha venda á ferida. Tratábase de proxectos en colaboración cos concellos, que en moitas ocasións aproveitaban instalacións xa existentes que tiñan capacidade para unhas 40 persoas. A demanda era, e segue a ser, moito maior, pero nin os concellos nin o ente provincial podían afrontar unhas infraestruturas máis complexas. Co programa en marcha produciuse un terremoto político cuxas ondas chegan ata os nosos días: namentres os seus veciños celebraban as festas de San Xoán, o alcalde de Becerreá, Manuel Martínez, rachou a disciplina de voto do partido no que militaba por esas datas, o PSOE, e entregou a presidencia da Deputación de Lugo a Elena Candia, a candidata do PP. No breve lapso de tempo no que Candia foi presidenta, Martínez conseguiu, por fin, que se aprobase a construción da residencia que el desexaba: un proxecto faraónico con 120 prazas, un tamaño reservado ás residencias das grandes vilas e cidades galegas, que chimpaba moi por riba do límite anterior establecido polo ente do que el seguía a ser deputado.

A apertura da residencia nas condicións actuais suporía a metade do presuposto anual do Concello

Pablo Rivera é o actual deputado encargado de Políticas Sociais na Deputación de Lugo. Porén, a súa participación no asunto político non é relevante para esta historia: Rivera é en orixe profesor universitario e ten publicado artigos científicos nos que aborda a complexidade da prestación de servizos na contorna rural. Recíbenos no seu gabinete, e dende un andel que se atopa á súa esquerda obsérvanos o proxecto da residencia de Becerreá, coas súas máis de 300 páxinas de informes técnicos. A conversa que mantemos durante case unha hora con el, paradoxalmente, podería resumirse nunha das súas últimas frases: «Os dereitos de calquera persoa están por riba dos déficits que o cumprimento deses dereitos poida ocasionar».

Non é sinxelo atopar saída ao labirinto social e demográfico de Becerreá. E onde se escribe Becerreá poderían figurar Abadín, Xermade, Sober ou outra ducia de concellos lugueses. O índice de envellecemento da provincia de Lugo, segundo o IGE, supera con moito a media do resto da Galiza, e o mesmo ocorre co índice de sobreenvellecemento, isto é, a relación entre as persoas que teñen 84 anos e as que teñen 64 –comparando mocidades, xa ven–. A densidade de poboación é case un terzo da do resto do país e a taxa de natalidade vai costa abaixo sen freos.

O asunto non se detén aquí, por desgraza. As persoas maiores non só son moitas, senón que non viven no mellor dos contextos. A relación entre a poboación anciá e a potencialmente activa –a que ten entre 15 e 64 anos– é desastrosa; a provincia ten unha dispersión xeográfica moi característica; e existe unha gran cantidade de fogares unipersoais en zonas rurais: o mesmo IGE calcula que arredor de 30.000 persoas maiores de 75 anos viven soas na provincia de Lugo.

Os dereitos das persoas maiores forman parte do corpo fundamental dos Dereitos Humanos. A Declaración Universal de 1948 recoñece o dereito a un «seguro de vellez»; de xeito máis concreto, a Carta de Dereitos Fundamentais da UE recoñece o dereito dos maiores a levar unha vida digna e independente e mesmo a participar da vida social e cultural; a Constitución Española, que non envelleceu demasiado ben nin neste nin noutros aspectos, limítase a sinalar que as institucións deben garantir mediante as pensións a suficiencia económica dos cidadáns durante a terceira idade.

Con todos estes datos enriba da mesa podemos regresar á contundente afirmación de Rivera e explorar os seus límites. Canto custa manter unha residencia cun centro de día? Segundo datos do propio departamento que el dirixe, un complexo con 30 prazas de residencia e 20 de centro de día supón un gasto anual duns 700.000 euros; un complexo exclusivamente residencial dunhas 50 prazas, sen centro de día, sitúa o orzamento por riba do millón de euros. En Becerreá, por exemplo, viven 642 persoas maiores de 75 anos: se só o 30 por cento –unha porcentaxe relativamente baixa– fixese uso dun servizo de residencia ou centro de día, o orzamento deste, baixo calquera cálculo que se faga, superaría o do mesmo Concello en 2024 (uns 2,8 millóns de euros). «Máis de 1,2 millóns de euros», sentencia Pablo Rivera sobre unha apertura nas condicións actuais, e detense durante uns intres para rematar, cun ton entre lapidario, desacougante e comprensivo: «Imposible». Un pequeno feixe de residencias que cubrisen a demanda de media ducia de concellos, nestas condicións, esgotaría asemade o orzamento para Asuntos Sociais da Deputación de Lugo, explica nos seguintes minutos. Como se pode comprobar, a afouta afirmación do deputado ten como límite a dura realidade.

Os veciños esixen que a residencia sexa pública, en cumprimento dun convenio asinado no 2016

E a realidade non é o único límite. Xusto no día en que se cumpría unha década dende a decisión de Martínez, tres deputados provinciais do PSOE decidían non se presentar ao pleno onde se ía aprobar, xusto, o plan económico para a apertura da residencia de Becerreá, deixando o goberno provincial en minoría e cunha complexa situación a se desenvolver no futuro. Casualidade? Podería ser. Tamén podería selo o feito de que axiña se filtrase que unha das queixas dos ausentes é o despido dunha asesora con moi fortes conexións coa comarca e os seus asuntos políticos. Tamén a política interna dos partidos pon lindes ás decisións.

Todo o visto condúcenos a unha conclusión inevitable: a atención aos maiores é un problema de país. Así, supoñemos, o ve tamén Alfonso Rueda, presidente da Xunta de Galicia. E dicimos que se supón porque non hai datos que o avalen. No pasado debate sobre o estado da autonomía Rueda anunciaba a bado aberto a habilitación de 1.800 prazas en 24 novas residencias a construír en concellos de menos de 50.000 habitantes durante os vindeiros tres anos. Os altofalantes cotiáns esqueceron sinalar que a medida é, en esencia, poñer un apósito enriba dunha hemorraxia mortal.

No mesmo anuncio o presidente Rueda sinalou que traballaría «man a man co sector». Non se sabe se isto significa que as prazas serán públicas ou, como en tantos outros centros, concertadas ou mesmo privadas. Ocorre que a colaboración público-privado, base de certas ideoloxías liberais –as que aproveitan os beneficios e socializan as perdas, para sermos máis precisos–, funciona para os coidados do mesmo xeito que, por exemplo, para o ensino: do mesmo xeito que non existe ensino concertado no rural porque non é rendíbel, dificilmente pode haber residencias privadas en concellos coma Becerreá, porque os veciños non poden pagalas.

Unha visita a calquera pequeno concello de Galiza e unha conversa na primeira taberna dispoñible leva axiña á pensión. O país é un dos grandes perceptores de rendas mínimas, a famosa Risga antes, as pagas dadas ás persoas que traballaron sen cotización. En calquera caso, e segundo datos do Ministerio de Inclusión, a pensión media na Galiza en abril de 2024 situouse nuns 1.124 euros por persoa. O custo mensual medio dunha residencia pública para o usuario sitúase, polos cálculos da mesma Deputación de Lugo, arredor dos 1.300 euros. A solución das prazas concertadas, tamén mencionada por Rivera na nosa conversa, semella tan inevitábel como incómoda para todas as partes.

Para falar da posición dos veciños hai que esquivar a demagoxia inherente ao tema e os exabruptos dos bandos da alcaldía -que se refire ao goberno da Deputación de Lugo como «goberno nacional-socialista»–. Liderados por Manuel Martínez, a súa posición non difire demasiado da do deputado Rivera: dereitos por riba de cartos. Por iso esixen que a residencia sexa pública, en cumprimento dun convenio asinado no 2016 que os mesmos técnicos do ente provincial consideran de imposíbel cumprimento.

Retranca non lles falta. Namentres baixo pola pronunciada costa do colexio –oficialmente, Rúa Bolaño Mendo– e lembro os meus tempos de estudante, albisco unha figura no horizonte. É un burriño novo, de cor castaña. Mírame co fociño satisfeito: alguén o puxo a desbrozar as zonas de xardín do edificio pechado cheas de herba alta e maleza. A Platero semella darlle igual: está alí polo xantar e pola metáfora evidente, aínda que o observador imparcial podería reinterpretala. Ao mellor a solución do problema está en que todos deixen de turrar do seu sen mirar aos lados, como faría o precioso asno se, no canto de pacer ceibe, estivese xunguido a un dos vellos e icónicos carros ancareses.

O burro que levou a veciñanza á residencia de Becerreá para desbrozar a entrada ante o abandono institucional.