1. A Coruña.- A declaración do pazo de Meirás como lugar de memoria democrática abriu unha batalla polo relato dun dos espazos máis cargados de significado político da historia recente de Galicia. O inmoble que os Franco tiveron como residencia de verán durante décadas e que o Estado recuperou despois dun longo proceso xudicial é agora escenario dunha disputa que enfronta a quen quere que a súa resignificación coloque en primeiro plano as vítimas da ditadura e a loita antifranquista, con quen defende que o espazo debe dedicar unha parte substancial do seu futuro a lembrar a escritora Emilia Pardo Bazán, a súa promotora e primeira propietaria ata a súa morte en 1921. A controversia saltou dos círculos académicos ás institucións: a Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña (CRMH) recorreu a resolución estatal e a Xunta prepara un novo plan director. A resolución da Secretaría de Estado de Memoria Democrática superpón ambas as historias, ao sinalar que Meirás permite comprender desde o legado cultural da escritora ata a súa conversión en símbolo do poder franquista e a súa posterior recuperación para o patrimonio público.

O conflito fíxose especialmente visible o pasado mércores, cando a Xunta celebrou en Meirás o primeiro acto institucional organizado alí polo 175 aniversario do nacemento de Pardo Bazán. Alí leuse un manifesto que reclama trasladar os seus restos desde Madrid e enterralos na capela do pazo: «Segundo a súa vontade expresada en vida, os restos de Emilia Pardo Bazán deben descansar xunto aos do seu querido pai, no sepulcro de granito disposto para tal efecto na capela das Torres de Meirás». O texto engade que facelo así é «a mellor forma de resignificar este espazo» para dedicalo «á memoria e á obra da gran intelectual galega». Darío Villanueva, exreitor da Universidade de Santiago e académico da Real Academia Española, interveu no acto e defendeu, apoiándose na correspondencia da escritora, que ela manifestara en vida ese desexo.

A cuestión é que ese desexo persoal convive con outro feito histórico: Pardo Bazán morreu en 1921 e os seus fillos decidiron enterrala en Madrid. A escritora expresara efectivamente a súa vontade de descansar en Meirás, pero foron os seus descendentes quen tomaron a decisión contraria. O debate non consiste en se aquela vontade existiu, senón en que significado debe ter hoxe e se o seu eventual traslado debe converterse no elemento central da resignificación dun inmoble cuxa declaración como lugar de memoria se fundamenta en feitos posteriores: a apropiación do pazo por Franco, a represión e o espolio que acompañaron o proceso e a mobilización que acabou devolvéndoo ao patrimonio público.

Memoria das vítimas

Carlos Babío, investigador cuxa familia sufriu a represión franquista en Meirás e cuxo traballo xunto a Manuel Pérez Lorenzo —a súa tamén a padeceu en Sada— contribuíu decisivamente a documentar o espolio, considera que aí está precisamente o problema. «Trátase de que o pazo de Meirás estea vinculado ás vítimas e á represión. Pero a declaración de lugar de memoria converteu a Emilia Pardo Bazán en vítima do franquismo. É inaudito», afirma. Babío lembra que o Tribunal Supremo, ao resolver en marzo pasado sobre a propiedade, situou os feitos determinantes da controversia xurídica a partir de 1938. «Non pode ser que unha loita de 50 anos remate así», sostén Babío. «Están intentando construír un relato de Meirás que non ten base histórica». A CRMH formula unha obxección semellante en termos xurídicos: o seu recurso sostén que a declaración incorpora a Pardo Bazán á xustificación do lugar de memoria malia que morreu 15 anos antes do golpe de 1936 e case 17 antes da transmisión do inmoble a Franco.

Fernando Martínez López, secretario de Estado de Memoria Democrática, rexeita que a declaración converta a escritora en protagonista do espazo. «O pazo, Meirás, estará dedicado ás vítimas do franquismo pero tamén a ela. Non fundamentalmente, pero tamén», asegura. Martínez lembra que non todos os lugares de memoria declarados polo Estado se corresponden estritamente con escenarios de represión franquista e cita como exemplos o monumento á Constitución de 1812 en Cádiz e a casa de Joaquín Baldomero Fernández-Espartero na Rioxa. Pero a resolución de Meirás contén unha particularidade que alimenta a discusión: dedica boa parte da súa exposición inicial ao legado literario de Pardo Bazán e á súa condición de pioneira na defensa da igualdade das mulleres, antes de abordar a apropiación do inmoble pola ditadura. A lei, en cambio, establece para estes lugares unha finalidade «conmemorativa, de homenaxe, didáctica e reparadora» e obriga a preservar a memoria das vítimas.

Carlos Babío, historiador: «Están intentando construír un relato do pazo de Meirás que non ten base histórica»

A CRMH recorreu precisamente ese equilibrio. No seu recurso sostén que un lugar de memoria, segundo explicita a lei, «debe estar obrigatoriamente vinculado á represión e á violencia sobre a poboación» e reclama que as vítimas do franquismo e do espolio sexan «as verdadeiras protagonistas» da declaración. Tamén denuncia que o expediente non recolle a asociación como promotora da solicitude de incoación presentada en xullo de 2024, apoiada daquela por outras 27 entidades memorialistas, sociais, veciñais e culturais. O recurso formula outras obxeccións, entre elas a ausencia do asociacionismo memorialista do expediente, a incorporación da figura de Pardo Bazán á xustificación da declaración, a denominación preferente de «Meirás» en lugar de «Pazo de Meirás» e a necesidade de corrixir a caracterización dos mecanismos de apropiación das terras que empregou Franco.

O nome tampouco é unha cuestión menor. A resolución de agosto declara lugar de memoria a «Meirás» e, na descrición, sinala que o conxunto tamén é coñecido como «pazo de Meirás» ou «torres de Meirás». A CRMH considera significativo que o procedemento se incoara en 2025 co primeiro nome e que esa denominación desaparecera da fórmula preferente que se emprega na resolución da Secretaría de Estado de Memoria Democrática. «Pazo de Meirás» é o nome que figura nos catálogos e rexistros de Patrimonio, na escritura de propiedade… Eliminalo é contribuír ao esquecemento e á desmemoria», sostén Babío.

A «granxa» de Meirás

Desde o outro lado, Pilar Couto, profesora da Universidade da Coruña, promotora do manifesto pardobazanista e quen se encargou de lelo o pasado día 16 no pazo, sostén que para a escritora o lugar era «a granxa de Meirás» e que foi «máis tempo ‘granxa’ con ela que ‘pazo’ cos Franco». Couto defende ademais que a memoria da escritora e a da súa familia deben formar parte do futuro do inmoble. «Falo desde un punto de vista académico e como investigadora. O seu fillo e o seu neto foron fusilados polos republicanos. Se é un lugar de memoria, debe ser destinado á súa e á da súa familia». É certo que Jaime Quiroga y Pardo Bazán e o seu fillo Jaime Quiroga Esteban-Collantes foron asasinados en Madrid en 1936 por milicianos republicanos, aínda que tamén o é que dese feito non se pode desprender que Pardo Bazán fose vítima do franquismo.

José María Paz Gago, catedrático de Teoría da Literatura e Literatura Comparada da Universidade da Coruña, formula a versión máis radical da tese pardobazanista: «No pazo non houbo vítimas do franquismo. Alí dentro non se disparou nin un tiro. Os veráns de Franco en Meirás foron unha anécdota. Tétrica, pero anécdota». Tamén sostén que na aldea de Meirás «non houbo apenas represión, tan só dous mortos» e que «se expropiou a moi pouca xente para ampliar as terras do pazo e compensouse xenerosamente os campesiños». Como Couto, Gago opina que o feito de que a descendencia de Pardo Bazán fora asasinada polos contrarios a Franco debe excluír que Meirás honre as vítimas deste. Pero a súa afirmación de que non as houbo contradí a documentación histórica dispoñible sobre Sada e Meirás, e iso obriga, cando menos, a matizar ese relato.

A represión non se limitou ao ocorrido intramuros do pazo nin pode medirse só polo número de persoas asasinadas no interior do recinto. Está probada xudicialmente o financiamento da operación de 1938 mediante achegas forzosas e a ampliación dos terreos mediante apropiacións e expropiacións que privaron numerosas familias dos seus medios de subsistencia. Os nomes permiten ver ata que punto a historia local contradí a idea dunha represión practicamente inexistente. O 12 de agosto de 1936 foron asasinados Antonio Carballeira Muñiz e Manuel Prego Chas, ambos sindicalistas agrarios de Meirás, xunto a Xoán Antonio Suárez Picallo, dirixente do Partido Galeguista e sindicalista de Sada. A CRMH sinala que os tres foron detidos polos sublevados, sometidos a torturas e mutilacións e asasinados a tiros. Ese arquivo e traballos posteriores sobre a represión probaron ademais os casos de José Cadaveira Guimarey, José Neira Torrado, Gil González Mosquera, José Gerpe Romero, Isidro Santos Burruel, José Monzo Ríos e Antonio Fernández Pita, entre outros veciños de Sada asasinados, executados, desaparecidos ou falecidos por feridas derivadas de malleiras, privacións, enfermidades ou suicidio no contexto bélico e de terror que desataron os fascistas. Non son, por tanto, «dous mortos»: son moitas máis persoas con nome e apelidos, vinculadas a unha sanguenta represión que alcanzou todo o municipio.

O horror non comezou con Franco instalado nas Torres nin rematou nos asasinatos de 1936. Antes do golpe, Meirás fora un dos focos do activismo agrario anarquista de Galicia. As familias campesiñas que traballaban terras propias ou alleas da contorna do pazo organizáranse no Sindicato de Profesións Varias de Meirás, vinculado á CNT, un movemento no que as mulleres tiveron un papel esencial nas protestas antifascistas e contra o aumento das rendas que lles impoñían os terratenentes e a Igrexa católica. Despois do golpe, segundo as investigacións de Lorenzo e Babío, aquela mobilización foi duramente reprimida con decenas de asasinatos, desaparicións, suicidios provocados, torturas e paseos, violacións, humillacións e vexacións a mulleres… A súa historia non reside só no legado dunha escritora que defendeu os dereitos femininos: tamén no das campesiñas que se organizaron, protestaron e sufriron o horror en primeira persoa.

Espolio

Esa historia tampouco encaixa ben coa descrición dunha ampliación das terras que os Franco roubaron baseada en operacións voluntarias e xenerosamente remuneradas. É o caso de Josefa Portela, avoa de Babío, expulsada da súa casa xunto cos seus fillos tras o asasinato do seu marido. Anos despois, cando Franco quixo converter aquela apropiación nunha compravenda aparentemente normal, os documentos reflectiron un pagamento de 50.000 pesetas dos que Portela só recibiu 5.000. Outro exemplo é o de Carlos Lago Couceiro, enxeñeiro naval republicano exiliado en Londres e colaborador da Francia Libre durante a Segunda Guerra Mundial, que acabou vendo incorporado ao patrimonio privado do ditador un terreo herdado da súa nai próximo a Meirás. Non eran expropiacións administrativas ordinarias, senón parte da expansión patrimonial da fortuna do ditador mediante unha estratexia de coaccións e violencia política continuada.

A utilización do feminismo como argumento da disputa sobre a resignificación do pazo engade outra capa de complexidade á polémica. Silvia Seixas é unha das 19 persoas que o 30 de agosto de 2017 entraron pacificamente no pazo, daquela aínda propiedade dos Franco, para despregar pancartas co lema «O pazo é do pobo». Os Franco denunciaron os activistas e reclamáronlles medio millón de euros, pero a Audiencia Provincial da Coruña arquivou o procedemento ao considerar que fora un acto político e que os supostos danos e roubos que alegaban eran mentira. Seixas exprésase así: «Ninguén discute a calidade literaria de Emilia Pardo Bazán, nin o seu legado, nin a relevancia da súa figura. Pero é inmoral que se queira facer disto unha bandeira feminista para borrar a imaxe de Meirás como símbolo da loita antifranquista».

Fernando Martínez López, secretario de Estado de Memoria Democrática: «O pazo, Meirás, estará dedicado ás vítimas do franquismo pero tamén a Emilia Pardo Bazán»

A disputa alcanza mesmo a quen foi consultado para construír o relato oficial da historia do pazo que figura na declaración de lugar de memoria. O secretario de Estado de Memoria, Fernando Martínez, asegura que o seu departamento consultou «os grupos de investigación das universidades dos que tiñamos constancia de que saben do tema». «Pero eu descoñecía que houbese unha Cátedra de Memoria Histórica na Universidade da Coruña», explica, cando se lle pregunta pola exclusión dese departamento que critica a CRMH da Coruña. A Cátedra constituíuse en 2018 como unha das primeiras de España e traballa especificamente sobre republicanismo, movementos sociais, memoria sociopolítica das mulleres, represión franquista, guerrilla, exilio e transición; conta entre os seus investigadores con Bernardo Máiz, pioneiro no estudo da represión franquista en Galicia, e Aurora Marco, especialista nas historias de vida de mulleres represaliadas e na resistencia antifranquista. Ademais, a Cátedra redactou o informe xurídico encargado polo Concello da Coruña sobre as vías para recuperar a casa Cornide, outro inmoble roubado por Franco que aínda segue en poder dos seus herdeiros.

«É sorprendente que na Secretaría de Estado non nos coñezan. Encantaríanos que nos consultasen», di Uxío Breogán Diéguez, director da Cátedra. Considera que a discusión sobre Pardo Bazán como eixe do relato distorsiona o obxectivo da declaración de lugar de memoria. «Con todo o respecto á súa memoria, este é un debate absurdo. Unha vez que se conseguiu o máis difícil, que era conseguir que o pazo volvese ao patrimonio público e que fose declarado lugar de memoria, imos dedicalo a outra cousa? É un erro histórico enorme e un erro político de primeira magnitude que o faga un Goberno progresista», afirma.

Movemento social

María Xosé Bravo, exconcelleira de Cultura da Coruña e expresidenta da Asociación Cultural Alexandre Bóveda, incide noutra cuestión: «Esa xente que agora reclama que o pazo se resignifique arredor de Pardo Bazán nunca se implicou o máis mínimo no movemento social que loitou e conseguiu a súa recuperación para o patrimonio público».

A Xunta posicionouse do lado de quen quere dar protagonismo a Pardo Bazán. Alfonso Rueda defendeu que «Meirás ten unha longa historia» e advertiu de que a Xunta «tentará reflectir todo iso» na proposta de plan director que prepara. «Non se pode pretender que se reflicta só unha parte da súa historia», sostén o presidente galego. A súa Consellería de Cultura asegura a Público-Luzes que está preparando un plan co que pretende «abranguer a totalidade da historia do inmoble, incluíndo tanto o legado de Emilia Pardo Bazán como o proceso polo que se converteu en propiedade do ditador ou o previsto como consecuencia da súa declaración de lugar da memoria».

Pola súa banda, o alcalde de Sada, Benito Portela, de Sadamaioría, unha formación local nacionalista e de esquerdas, defende «a figura, a obra e o legado cultural de Emilia Pardo Bazán», pero advirte de que o espazo debe explicar sobre todo e con rigor «o espolio do pazo, a represión da ditadura e a loita cidadá pola recuperación do patrimonio público».

O problema para os memorialistas é que a aparente equidistancia que deseña a declaración de lugar de memoria pode acabar desdebuxando a razón específica que a motivou. A resolución non oculta o carácter franquista do inmoble: afirma que entre 1938 e 1975 foi residencia oficial de verán do xefe do Estado, escenario de consellos de ministros, audiencias, recepcións diplomáticas e reunións políticas, e que foi utilizado para construír e proxectar a imaxe pública do ditador. Mesmo lembra que no Consello de Ministros celebrado alí en agosto de 1975 se aprobou o decreto-lei sobre prevención do terrorismo que endureceu a persecución da oposición política nos últimos meses da ditadura. Tamén recoñece que o financiamento da adquisición e ampliación da leira estivo marcada por achegas forzosas, apropiacións e expropiacións, e que a transmisión posterior a Franco foi considerada fraudulenta polos tribunais.

Parentela de Pardo Bazán

A xenealoxía de quen reivindican hoxe a memoria familiar de Pardo Bazán introduce ademais unha precisión pouco coñecida. Carmen Colmeiro, actual condesa de Pardo Bazán, presidenta da Asociación ProLegado Emilia Pardo Bazán e unha das cabezas máis representativas do movemento pardobazanista, non é descendente directa súa. O seu pai era neto de Adelaida Rey Mosquera, filla de Joaquina Mosquera Ribera, avoa paterna da escritora. Trátase dunha relación familiar colateral e afastada, non de descendencia consanguínea: Colmeiro é tátaratataraneta da avoa da escritora por unha rama diferente.

Mentres tanto, o BNG levou a controversia ao Congreso. O deputado Néstor Rego formulou que o Goberno revise a resolución para incorporar expresamente o papel do movemento memorialista, situar as vítimas da represión franquista no centro do relato, desvincular da xustificación memorial a Pardo Bazán por non ter sido vítima da ditadura, recuperar a denominación «Pazo de Meirás» e corrixir o que considera erros na descrición dos métodos de espolio e na toponimia. A iniciativa enlaza con outras preguntas formuladas polo deputado sobre a xestión do inmoble, a súa titularidade e a necesidade de garantir que os seus usos estean centrados na memoria histórica democrática sen restar espazo a que sexan compatibles coa divulgación da vida e obra de Pardo Bazán.

A batalla por Meirás é, en último termo, unha batalla pola orde dos recordos. Pardo Bazán forma parte da historia do lugar; tamén os seus fillos e o seu neto asasinados en 1936. Pero tamén forman parte dela os sindicalistas, alcaldes e concelleiros asasinados polos fascistas, así como as familias campesiñas expulsadas das súas terras; as mulleres que organizaron as revoltas agrarias; os veciños detidos durante as estancias estivais de Franco; os activistas que durante décadas reclamaron a devolución do inmoble e quen acabaron achegando, sufragándoa do seu peto, a investigación histórica que permitiu ao Estado recuperalo. O recurso contra a resolución do Goberno está pendente de resolución. E o que subxace nela, e no fondo da cuestión, é que se Meirás foi ata agora o lugar desde o que uns poucos puideron escribir a súa historia, talvez chegou o momento de devolver a memoria a quen nunca tivo a posibilidade de escribir a súa.