FOTOS: Xurxo Lobato

A Coruña No ano 1988, Carlos Cerviño (Pontevedra, 1949) era un avogado laboralista antifranquista que cría tanto na revolución que acabou sendo parte dela. Aquel ano colleu unha moto con dous amigos da alma, Enrique Aller e Javier Sáez, para percorrer Suramérica nunha viaxe que acabou levándoos moito máis alá no espazo e no tempo. Primeiro ata A Habana e logo ata Managua, onde traballaron creando o dereito laboral sandinista e onde viviron cousas que ninguén crería. E logo a mil sitios máis. Unha aventura de fraternidade vital que Cerviño lembra moitos anos despois como se fose xusto onte, e como se os seus soños de idealismo mozo aínda puidesen cumprirse.

Como o tratou a revolución? A revolución tratounos moi ben. Fomos moi felices. Dificilmente podes chegar a vivir algo parecido ao que vivimos nós.

Como se lles ocorreu aquela idea de percorrer o Cono Sur en moto no ano 88? Foi por rememorar a viaxe do Che Guevara? A idea tivémola Javier Sáez máis eu, que tiñamos afección á moto desde novos, e Enrique Aller, que se apuntaba a calquera cousa, sumouse. Xa estiveramos no 87 polo norte de África ata as dunas de Merzouga, en Marrocos. No ano 88 Enrique viña de paquete comigo e foi quen bautizou a moto como A Poderosa II, en honra á do Che. Chegamos ata Brasil, 12.500 quilómetros en tres meses. Tamén queríamos subir o Nilo, pero ao final a vida non nos deu esa oportunidade.

«Nun congreso de avogados laboralistas na Habana, os sandinistas pediron axuda coas leis laborais da Revolución. Fidel pediunos: ‘A ver os galegos, que eu son medio galego!’»

Como xurdiu o de Nicaragua? Ao ano seguinte da viaxe fomos a un congreso de avogados laboralistas na Habana onde estaba todo o roxerío de América Latina: tupamaros, montoneros, xente do Movemento de Esquerda Revolucionaria (MIR) de Perú, do Movemento de Acción Revolucionaria (MAR) de México, o Farabundo Martí (FMLN) de O Salvador… A cousa máis de esquerdas que vin na vida. O congreso pechouno Fidel Castro cun discurso de catro horas. A delegación sandinista pediu axuda coas leis laborais da Revolución. Con Somoza non había dereito do traballo, e aquí, con Franco, si, porque aínda que os dereitos colectivos estaban prohibidos había a Lei de Contratos de Traballo de 1944. Fidel pediunos: «A ver os galegos, que eu son medio galego!». A revolución cubana aínda tiña cartos e financiounos un avión desde A Habana a Managua para estar alí unha semana, de martes a martes, para que vísemos a Revolución. E apuntámonos. Enrique, que era máis racional ca min, máis listo en todos os sentidos, conseguiu financiamento da Axencia Española de Cooperación ou do Instituto de Cooperación Iberoamericana, que aínda non facían proxectos de axuda institucional, como se podía entender este. Ían médicos, xente que ía construír unha escola…

«Enrique mais eu eramos moi radicais, levabamos unhas ideas que logo nos paraba o propio ministro de Traballo»

Pero non xente que fose facer unha Constitución nun país en plena revolución… Non foi a Constitución senón o Código do Traballo. Enrique mais eu eramos moi radicais, levabamos unhas ideas da hostia que logo nos paraba o propio ministro de Traballo, Benedicto Meneses. Era un bo tipo, un vello guerrilleiro granadino que pertencía o Fronte Sur, o de Edén Pastora, que montara unha guerrilla no río San Juan. Morreu nun accidente de coche hai trece anos. Ás veces, Meneses freábanos e diciámoslle: «Trinta días de indemnización por ano traballado». «Estades tolos!», respondía. «Se aquí non hai nin clase obreira, se a única folga que houbo foi a dos zapateiros!». Unha vez cada dous meses reuniámonos co comandante Tirado, un dos nove comandantes da Revolución, o único que non era nicaraguano, era mexicano. Quedabamos nun restaurante que se chamaba Los Gauchos, cunha chea de gardacostas e de infraestrutura de seguridade. Era moi educado, moi amable, moi correcto… Ás veces convenciámolo, outras non. E co tempo decateime de que a maioría das veces tiña razón. Aquel Código do Traballo segue vixente, con algunhas modificacións menores, e contempla unha indemnización máxima de cinco meses.

Como era a súa rutina de traballo? Chegabamos polas mañás e repartiámolo: «Ti, os supostos de suspensión do contrato; eu a negociación colectiva». Logo concertabamos o resultado entre os dous e levábamosllo ao ministro, que dicía si ou non.

Que supuxo facer desde cero a lexislación relativa a un tema que o apaixonaba? O primeiro era ter unha formación sólida e Enrique máis eu tiñámola. Éramos da primeira xeración de avogados laboralistas de España, autodidactas; empezaramos con Franco, cando o dereito do traballo practicamente non existía. De feito, moitos laboralistas levabamos tamén temas de orde pública, porque se solapaban.

Pasaron de defender aos traballadores nun xuízo a construír as normas que debían protexelos. No ano 88 xa levabamos uns quince ou dezaoito anos de experiencia ás costas. Estudaramos como bestas. Había unha libraría xurídica en Madrid, Marcial Pons, á que iamos cada catro ou cinco meses e levabamos todo o que había sobre dereito do traballo. Todo, mesmo en alemán, porque en alemán e en italiano había moitas cousas que o franquismo prohibira sobre dereito colectivo, de folga, de reunión, de asociación… Traducíannolas e estudabámolas porque criamos naquilo. Iso é algo que agora xa non se dá. Ese compromiso gramsciano de intelectuais orgánicos –no noso caso ao servizo da clase obreira–, xa desapareceu.

Elixiron o Dereito Laboral como quen decide ser penalista, civilista ou experto en administrativo, ou era unha opción obrigada polo seu compromiso político? Era unha opción obrigada. E a Revolución Sandinista aparecéusenos como unha ponte de prata. A transición española estaba a consolidarse e vimos que a clase obreira –con todo o dereito do mundo, e nós non eramos quen para cuestionalo– xa non quería facer unha revolución, que era o que nós queriamos, senón que se conformaba con todos eses dereitos, con ter un coche, unha tele en cor… Hai un momento, ademais, no que a nosa actividade como avogados se profesionaliza, digamos, e non estabamos satisfeitos, non nos fixéramos laboralistas para ser avogados senón para cambiar o país, o mundo. E o país cambiou o que cambiou e non quixo cambiar máis.

Tivo sensación de ir por dirección prohibida, ou por camiños que outra xente non quería transitar? Nunca tiven conciencia de ser un transgresor. O que queriamos era que a nosa licenciatura en Dereito e a nosa especialización como laboralistas servise á loita contra o franquismo.

Iso pensábao xa cando decidira facer a carreira de Dereito? Non, eu decidín facer Dereito influído pola tradición familiar: o meu bisavó, o meu avó… O meu pai era licenciado en Dereito, en Filosofía e Letras e en Historia… Tiven a dúbida de se licenciarme en Dereito ou en Historia e acabei elixindo o primeiro. E durante a carreira comprometinme coa loita antifranquista. Empezamos con algúns casos no Tribunal de Orde Pública, aínda que non nos sentiamos moi capacitados. Enrique mesmo levou a dous mozos de ETA que caeran en Galicia. Tamén nos chamaron cando caeu o Exército Guerrilheiro do Povo Galego Ceive.

Vostedes non eran clase obreira. Non, pero eu era un gramsciano total. Eu puiden ser marxista, grazas a Gramsci, cría que ía no mesmo vehículo que os marxistas-leninistas, ese que nos había levar ao paraíso da igualdade e a xustiza, ata que me decatei de que non era así. Pero sigo a ser gramsciano.

Esa ponte de prata da revolución nicaraguana… Coincidía co espírito de aventura que tiñamos: aquela viaxe en moto desde Bos Aires ata Salvador de Baía pasando por Bolivia… Tentáramos entrar en Perú e non nos deixaban, quixemos chegar ata Puno, ata o lago Titicaca, pero non nos deixaron e decidimos baixar cara a Cochabamba, cara a Santa Cruz da Serra, cruzar o río Paraguai, o río Paraná…

Naquela época Puno era unha zona tomada por Sendero Luminoso, en plena guerra contra o Estado. Non lles daba medo? A ver, non. O que si é verdade é que cando logo Enrique vai a Perú e morre, non morre por un accidente casual, senón que lle montaron un atentado cando xa estaban Fujimori e Vladimiro Montesinos [o ex-xefe de Seguridade Nacional de Perú entre 1990 e 2000].

De verdade? Era o director dun proxecto da Unión Europea precisamente sobre o reasentamento de campesinos que fuxían da guerra con Sendero Luminoso. O goberno peruano aceptouno con moitas reticencias, no fondo non lles gustaba porque ademais o proxecto se estendía aos indios asháninha, da Amazonia boliviana. O accidente foi alí, en Bolivia, nunha estrada cunha gran recta que remataba nun cambio de rasante, era de noite… Xusto no cambio de rasante había un camión cruzado. Morreron os tres: el, unha moza da Coruña e o chofer.

E foi orde de Montesinos? Si, tivemos confirmación por dúas fontes: por vía diplomática e polo xornalismo peruano. Matáronos.

Onde estaba vostede cando o soubo? En Managua, volvera a Nicaragua para traballar nunha consultora catalá no ano 95. Enrique morre o 6 de xuño de 1999.

Onde o coñecera? Durante a carreira. Unha amizade excepcional, para min foi unha sorte atopar a un ser humano así, con quen coincidía en todo, tanto ideolóxica como vitalmente. Era moi inquieto culturalmente, gustáballe a poesía, a historia, a antropoloxía… Era un tipo tan vital, tan forte… sigo soñando con el, sigo soñando con Enrique.

Cando rematou aquela etapa que viviron xuntos en Nicaragua? Cando gañou Violeta [Barrios de Chamorro, presidenta do país entre 1990 e 1997] e nomearon ministro a Francisco Chicón Rosales, irmán de Danilo Rosales, un heroe da Revolución, pero que fora expulsado da Fronte Sandinista. Pedíronnos que quedásemos, pero dixemos que nin de coña. Estivemos tres meses traballando para a Central Sandinista de Traballadores (CST) e, cando venceu o contrato coa Axencia Española de Cooperación, decidimos non renovalo porque non queriamos traballar para o Goberno de Violeta.

«Enrique Aller non morreu en Perú por un accidente, senón que lle montaron un atentado cando xa estaban Fujimori e Vladimiro Montesinos»

E vostede volveu a España. Si, catro anos. Sentíame como unha especie en extinción, unha peza de museo. Aquela xeración de laboralistas do posfranquismo, como os que foron asasinados en Madrid, con Manuela Carmena, a Paca Sauquillo… Eramos idealistas, queriamos cambiar isto, –o que non deixa de ser unha ousadía porque isto non o cambia nin Deus–, pero entón criamos que podiamos facelo.

Non cambia isto nin cambiou aquilo. Pero son cousas distintas. Unha vez Enrique, Javier mais eu fomos a pasar a Semana Santa a Guatemala. Preto do lago Atitlán pasamos por un cuartel inmenso calcinado, e ao chegar a Sololá parounos o Exército cunha chea de soldados armados con metralladoras en cada esquina do pobo. Desde aquí a cousa parecía distinta, a guerrilla parecía algo con poucas posibilidades, pero é que alí estiveron a piques de gañar. Ou no Salvador: a rúa principal de San Salvador, o Paseo General Escalón, –que divide a cidade en dúas–, estivo tomada pola Fronte Farabundo Martí, cando aquela ofensiva final que levou ao Goberno a bombardear os barrios populares onde vivían as familias dos guerrilleiros.

«Na nosa casa en Managua, onde viviamos cun vello guerrilleiro sandinista, había caixas con armas, unha metralladora pesada na porta… Era unha tolemia»

Cando volve a Managua na súa segunda etapa… Foi pola nostalxia que sentía. A consultora para a que traballaba pagábame unha burrada, eu era o seu representante xurídico e asinaba contratos co Banco Interamericano, tiña proxectos en Bos Aires, Montevideo, Bogotá, México… Pero o que me importaba de verdade era estar de novo en América.

E todo seguía igual ou cambiara? Todo cambiara. Nada que ver co que vivíramos. Ese ambiente da Revolución acabou coa derrota nas eleccións de 1990.

Como era Managua cando a coñeceu por primeira vez? Non o podería imaxinar. Non o digo por satisfacción da miña ideoloxía, pero foi o mellor momento que puidemos vivir. Alí estaba a xente máis tola do mundo: revolucionarios, hippies reciclados, católicos vinculados á Revolución Salvadoreña, norteamericanos da teoloxía da liberación, australianos, neocelandeses … Pasábanos cousas de película de espías. Unha vez Javier tivo que levar unha mensaxe para o FMLN nun tubo de pasta de dentes, debía ser agosto do 89 e en decembro estalou esa ofensiva do FMLN en San Salvador. Ese mesmo decembro tamén foi a invasión de Panamá, e pensabamos que os EEUU ían vir despois a Nicaragua. Na nosa casa, onde Enrique, Javier mais eu viviamos cun vello guerrilleiro sandinista, había caixas con armas, unha metralladora pesada na porta… Era unha tolemia, porque ademais había unha festa tras outra, ás veces íamos traballar sen durmir. Recordo a un amigo que foi visitarnos e que definiu todo aquilo: «Isto é un manicomio xigante».

Que lle parecen Bukele, Milei, Bolsonaro…? Son os Trujillo de agora ou represetan algo novo? Son o mesmo, a representación das elites, só que exercen a represión de forma diferente. Unha pequena parte da poboación acapara a maioría da riqueza. É o que pasaba antes e o que segue a pasar agora. Se les Eu o Supremo, de Roa Bastos; O recurso do método, de Alejo Carpentier; ou O outono do patriarca, de García Márquez, o que contan pódese extrapolar á realidade actual.

E a xeración de políticos de esquerda: Petro, Boric, Sheinbaum e López Obrador, Lula…? Hai dúas cousas que impiden que América Latina saia da espiral na que está metida: a desigualdade e a debilidade das institucións. E o problema de ambas son as elites: se as de aquí xa nos parecen complicadas, imaxínese as de alí. Teñen moito máis poder. Aquí estamos nun ofensiva terrible da dereita a través do poder xudicial, dos medios de comunicación… Terrible. Pero alí é moito peor. Eu son moi pesimista, porque o socialismo do século XXI tampouco resolveu todos os problemas. Tamén é responsabilidade desa tendencia eurocentrista da intelectualidade europea de trasladar unha ideoloxía como o marxismo, mecanicamente, a un continente onde as cousas non encaixan do mesmo xeito. O único que tentou ler as cousas doutra maneira foi Mariátegui, que en Sete ensaios de interpretaçao da realidade peruana fai ese gran esforzo de adaptación intelectual.

Enténdese agora cando estaban vostedes creando o Código do Traballo de Nicaragua e lles dicían que alí nunca houbera folgas? Non había folgas como non houbera Revolución Francesa, nin Revolución Industrial, nin Renacemento, nin Ilustración… A loita obreira en América Latina produciuse nalgunhas cidades, –en Brasil, en México DF, algo en Caracas, en Bos Aires–, pero no resto non houbo un desenvolvemento cidadán nin houbo grandes fábricas, nin grandes concentracións obreiras. Iso marca a cultura e a loita social.

Cando volve aquí, que sente? Certa sensación de desarraigamento como a que describen os poetas. «Non son de aquí nin son de alá», cantaba Alberto Cortez. Convérteste en protagonista e espectador á vez. Penseino moitas veces: que tería pasado se non me tivera ido? Non creo que puidese quedar. Creo que seguiría tentando atopar unha saída cara a América.