Durante case trinta anos cantaron Siniestro Total «Yo quiero ser Emilio Cao», unha versión do David Watts de The Kinks que coreaban os seus seguidores sen saber moitos deles, sobre todos os máis novos, quen era Emilio Cao. Pero abonda unha ollada á historia da música galega para comprobar a pegada deste compostelán, recuperador da arpa celta e un dos principais exponentes da música folk que irrompeu a finais dos anos setenta e oitenta. Nos seus discos conviven cantigas medievais, poemas de Manuel Antonio e de Uxío Novoneyra, e mestúrase o son da arpa co da guitarra eléctrica sen perder nin un ápice da delicadeza que emanan as súas melodías. A pesar de que non toca en directo dende fai anos, as súas cancións seguen a ser versionadas por distintos grupos e os seus discos convertéronse nunha especie de paisaxe musical á que volver unha e outra vez. Emilio Cao pasea moito pola rúas de Santiago, e a eses paseos unímonos para falar con el e comprobar (cito a Julián Hernández) que Emilio Cao é «todo un personaxe» ao que paga moito a pena escoitar.

Lin que o teu primeiro contacto coa música foi nas rúas de Compostela. Si, aquí chegoume unha semente moi importante. Tiña só catro anos e pareime a escoitar un músico da rúa que tocaba a guitarra. De súpeto díxome que sentara na beirarrúa porque me ía facer un agasallo. Entón tocou un acorde co instrumento e púxome a caixa da guitarra no oído. Quedei totalmente marabillado por ese timbre, esa resonancia e esa emoción que me transmitía a vibración do instrumento. Non esquecín nunca esa sensación.

E como empezou a túa relación coa música folk? Eu comecei gañando a vida con outro tipo de música moi afastada do folk. O meu obxectivo era poder vivir da música, non compaxinala con outros oficios ou estudos, e iso implicaba tocar en todo tipo de eventos. Entón tocaba a guitarra e o contrabaixo en moitas bandas. A miña aproximación á música galega chegou con Benedicto e Bibiano, tocaba o baixo no seu grupo e animáronme a que cantase algunha das miñas cancións nos seus concertos. Os tres eramos afíns ao Partido Comunista. Eu estaba no Sindicato Galego do Espéctaculo, que estaba moi ligado tamén a grupos nacionalistas, e debido a ese compromiso antifranquista nos últimos anos de vida do ditador pasáronme cousas moi curiosas. Lembro unha vez que recibín unha chamada dun membro do partido avisándome de que en media hora ía ter unha visita da Garda Civil: «Pero dilles aos teus pais que simplemente é para meter medo», avisoume. E así foi. Á media hora dous gardas civís chegaron á casa dos meus pais para dicirlles que eu cantaba con comunistas e puxéronme unha multa por asistir a un acto que finalizou cantando o himno galego, multa que nunca paguei.

Fonte do Araño (1977) foi o teu primeiro traballo discográfico e axiña se converteu nunha referencia que marcou o camiño da música celta na península ibérica. Xorde moi ligado ao Movemento Popular da Canción Galega. Si, eu estiven anos antes nese movemento e alí foi onde coñecín a Antón Seoane, a Xosé Ferreirós [compoñentes de Milladoiro] e a outros tantos cos que gravei o disco. Eran músicos diversos, que entendían o que eu sentía. Compartiamos interese pola música anglófona, portuguesa, bretoa e unha mesma visión respecto á necesidade de renovar a música galega incorporando novos matices e unha maior presenza de elementos da nosa cultura. Eu naquela época escoitaba a Pink Floyd e a King Crimson, pero tamén me encantaban os gaiteiros de Soutelo de Montes. Por iso nese disco hai guitarra eléctrica, sintetizadores, pero tamén gaiteiros e arpa. De feito, antes de publicar Fonte do Araño tiven moita relación cun grupo de rock progresivo galego que se chamaba NHU cos que ás veces cantaba e cos que vivín case un ano en Cadaqués empapándome de músicas que nada tiñan que ver co folk ou a canción de autor.

Un disco fusión na época na que estaba nacendo unha corrente folk moi purista? Non optei polo folk máis puro porque eu non era así. Inconscientemente, nese disco, traballei cun grupo de músicos que representaba a amálgama que eu era, intentei que estivese presente ese mundo diverso. Para min foi unha sorpresa o éxito que tivo Fonte do Araño. A nivel persoal foi duro, como se alguén me dese un lapote. Eu tiña 24 anos e non estaba preparado para asimilar un éxito temperán. Vivía en Santiago e nun sitio pequeno a popularidade pesa máis. Non me gustaba nada que me recoñecesen pola rúa. A pesar de terme dedicado durante moitos anos a unha actividade popular, non me gusta a popularidade. De feito, agora que non fago concertos nin me coñecen estou encantado.

Por que pasaches da guitarra e o contrabaixo á arpa? Non sei contestar de forma racional esta pregunta. O meu encontro coa arpa ten moito de casualidade. Viñamos de tocar en Ferrol e paramos na Coruña. Alí vin unha arpa nunha tenda de instrumentos e gustoume tanto que a merquei. Metina no furgón cos demais instrumentos, a batería, o órgano Hammond e as guitarras eléctricas, alí enriba, como unha intrusa. Eu creo que a mestizaxe que sempre aparece na miña música se iniciou nese momento. Os instrumentos coñecéronse e comezaron o seu propio rollo.

Ao principio non a tocaba, só a observaba, admirábaa como obxecto. A partir de aí pouco a pouco empecei a xogar co instrumento de maneira autodidacta. A arpa para min é como un grande amor co que vives diferentes etapas e, aínda que ás veces te mantés algo máis distante, sempre volves a el. É como coñecer unha persoa da que non tes ningunha referencia e, de repente, descobres que podes manter con ela certa intimidade. Procurei coidar esa relación que para min é moi importante. Pouco a pouco comecei a descubrila e a facer música de maneira autodidacta. Para min era un instrumento totalmente novo, en Galicia non era popular e tiven que partir de cero. En Gales coñecín a Elsie Thomas, unha arpista da que aprendín moito, especialmente a maneira en que adaptaba á arpa as melodías populares galesas. Tocar a arpa para ela era todo un ritual, mesmo na súa propia casa. Se alguén lle pedía que o fixese dicíanos que esperásemos un momento, ía ao seu cuarto e aparecía vestida co traxe tradicional galés, só entón comezaba o concerto.

Moitos titulares dos anos 80 falan de Alan Stivell e de Emilio Cao, xunto a outros, como arpistas referentes da chamada música celta e, de feito, Stivell prologou o seu primeiro disco. Cando coñecín a Alan Stivell, xa se publicara Fonte de Araño. Foron Seoane, Romaní e Ferreirós (Milladoiro) quen lle pediron que escribise algo para presentar o disco e fíxoo sen coñecerme persoalmente. Tempo despois coincidimos en Santiago e acabamos cantando na praza da Quintana a única canción que Alan coñecía en español: «Cuando calienta el sol aquí en la playa». Pola miña culpa, ao día seguinte perdeu o avión e case chega tarde a un concerto en Pamplona. Conto esta anécdota porque ás veces penso que algúns pensaban que Alan Stivell, ou eu mesmo, viviamos dunha forma distinta, nunha especie de limbo místico. Algúns cren que tocar a arpa te converte nunha persoa excesivamente «sensible», rara, pero, a verdade, non é necesario vestir con túnicas brancas nin vivir nun castelo. Ao mellor funciona como estratexia de márketing, pero a min dáme risa esa imaxe que parece ir asociada ao feito de tocar este instrumento. Alan Stivell, dende logo, non era así.

Como lembra eses anos nos que a chamada música celta se situou na vangarda?  O máis atractivo era ese sentimento celta, iso que chamaron panceltismo que compartía moita xente. Aínda que se sabe que a cultura castrexa a conformaban varios pobos, non só celtas, o certo é que neses anos tivemos a posibilidade de soñar co celtismo como unha especie de mito identitario. Buscabamos sinais de identidade diferenciadores do resto do Estado e revalorizouse aquilo que nos facía diferentes. A herdanza celta foi un factor esencial, un legado que vai máis aló dos datos históricos ou os
restos arqueolóxicos, sitúase máis no intanxible, no ámbito dos soños. Ademais, este movemento foi unido a unha necesidade de recuperar a lingua galega en todos os ámbitos.

De feito, sempre cantaches en galego… Sempre defendín o uso do galego. Penso que é mellor manexar dous idiomas que só un, é mellor pasear por un bosque onde hai castiñeiros, carballos e todo tipo de animais que facelo por outro no que só hai unha especie. Esa diversidade fai que o terreo sexa máis fértil. Un país onde hai máis dun idioma e distintas maneiras de ver o mundo é tamén moito máis rico.

E cando xorde o teu interese pola lírica medieval?  O primeiro contacto que tiven coa literatura galega foi grazas ao meu profesor de literatura, Avelino Abuín de Tembra, no colexio Manuel Peleteiro. Era un namorado da literatura medieval e un destacado galeguista. Lembro que durante semanas nos foi preparando para unha clase moi especial, unha sorpresa que a min me quedou gravada para sempre. Chegamos unha mañá e don Avelino pediunos que pechásemos os ollos e imaxinásemos Santiago na Idade Media. De súpeto, púxose a recitar unhas cantigas e díxonos que iso era o que pasaba nesta cidade no século XIII onde chegaban poetas de toda Europa e mostraban as súas cancións. Imaxinabamos a Airas Nunes, a Bernal de Bonaval, tocando polas rúas… Esa clase xeroume tantas emocións que aínda hoxe o lembro con moito detalle.

Ademais de varios textos medievais, puxo música a poetas como Uxío Novoneyra ou Manuel Antonio. Por que esta escolla? Hai cancións que teñen letras miñas, outras son versos tradicionais, outras de poetas actuais como Xesús Ron, Suso de Toro, Anxo Rei Ballesteros… pero os poemas de Uxío Novoneyra enchen o disco de Amiga Alba. Coñecino a finais dos años sesenta, grazas a que unha amiga me regalou unha carpeta con varios dos seus poemas. Gustáronme tanto que os lin e relín durante anos. Logo, cando Uxío veu a Compostela, quixen coñecelo e mantivemos unha relación de amizade moi cálida. De feito, as letras que musiquei foron corrixidas e adaptadas por el. Foi un traballo en común moi bonito.  E deixamos un disco sen finalizar. Propuxemos musicar varios dos seus poemas recitados e algúns textos medievais, pero non o rematamos. A Uxío non lle gustaba demasiado a tecnoloxía. Ás veces, cando quedabamos no estudio de gravación dicíame: «Con este día nubrado non creas que é moi bo recitar», e deixábame colgado.

Compartía con el a paixón pola lírica medieval? Si, de feito, Novoneyra é, para min, o derradeiro bardo. Eu creo que a súa adoración polos trobadores converteuno dalgunha manera no continuador deste tipo de poesía, mais sempre combinada con outra máis relacionada co compromiso social e político.

De ti tamén se dixo que compós música moi espiritual. Eu creo que algo hai. Cando era novo podía estar un día vendo os Rolling Stones e o día seguinte retirado nun mosteiro onde nos esixían voto de silencio. Parecíame marabilloso. Era unha época na que un non era só unha cousa, senón que podía beber de varias correntes. Eu creo que manteño esa forma de vivir e de pensar. Podo ser moi místico, de feito ás veces digo que son priscilianista porque me encanta esa figura do herexe tan vencellado á terra. Pasei unha época da miña vida en conexión con este tipo de «espiritualidade» moi relacionada co animismo. En min era auténtico, o que ocorre é que tamén había outras vidas dentro de nós. Tamén compartimos moito da contracultura, do compromiso social, da rebeldía política necesaria nos últimos anos da ditadura. Non estaban rifadas as dúas visións do mundo. De feito, creo que este mesmo espírito é o que se encontra na obra do poeta Manuel Antonio, soubo xuntar as vangardas europeas, esa insurxencia tan radical, con certa espiritualidade. Iso é o que intentei reflectir en Cartas Mariñas. Pasei anos facendo ese disco. Durante moito tempo, sempre que viaxaba, levaba un libro de Manuel Antonio para intentar rematar o disco… Esas palabras esdrúxulas que tanto lle gustaban facían moi difícil a composición.

A súa formación é autodidacta. Como é o proceso de composición? No meu caso, o acto de compoñer é máis emocional ca intelectual. Ten que ver coa parte máis telúrica que todos temos dentro, a máis fonda, esa á que é difícil referirse con palabras e que ten que ver cos recordos da nenez, no meu caso moi unidos a Rianxo, ao mundo mariñeiro. Lembro que a primeira vez que compuxen algo que me pareceu aceptable, sentín unha sensación parecida a un orgasmo. Esas emocións son as que te moven, as que te axudan a levantarte e camiñar. Un está sempre buscando a canción que non aparece. Cando empecei a compoñer, sempre había unha canción que me gustaba moito, que me parecía fantástica e pensaba «Esa xa non a poderei compoñer eu». Parecíame que nunca ía ser capaz de facer algo similar, coma se as cancións fosen froitas que se recolectasen polos compositores e se un se me adiantaba, existía o risco de que se esgotasen as boas cancións.

Hai un momento na súa carreira en que deixa de gravar discos, de actuar. Por que este afastamento? Sentíame moito máis feliz tendo outro tipo de actividade musical que me permitise traballar nun segundo plano. Compuxen música para teatro e dei algúns concertos, pero non coma antes. Agora estou inmerso nun proxecto cun cuarteto no que eu non canto nin toco. Non me gusta estar enriba do escenario, tampouco me apasiona esa parte pública da miña profesión. Cando facía xiras moi longas e tocaba case a diario sentíame ben, saía ao escenario coma quen cepilla os dentes, como un acto cotián, desaparecía esa sensación que ás veces un ten de ter que pasar un exame. Fóra desa dinámica, o feito de facer un concerto illado parecíame moi duro e poucas veces os aceptaba. Atráeme moito máis a vida monacal… Ás veces mirando pola ventá da miña casa síntome coma se parase o tempo. Comezas a valorar outro tipo de cousas. Durante ese tempo de silencio vivín fóra de Santiago, tiven un fillo…

Porén, a súa música non deixou de soar en diferentes versións. Como leva que distintos grupos non só de folk adapten as súas cancións? Eladio y los seres queridos gravaron hai poucos anos Fonte do Araño e encantoume. Eu nunca perdín a conexión co pop e o rock. De feito, gravando Amiga Alba deuse a casualidade de que na cabina do lado estaban Siniestro Total e conectamos tan ben que eles fixeron os coros de Amiga Alba e eu gravei coa zanfona un tema, «Cachamuíña». A música folk tiña algo de irreverente naquela época e compartía co punk ou o rock esa rebeldía que che facía saír dos camiños establecidos pola música máis comercial. Penso que é bo mirar atrás para avanzar, pero non convén quedar ancorado no pasado. Defendo a mestizaxe.

Desa estreita relación con Siniestro xurdiu a canción  «Yo quiero ser Emilio Cao»? Supoño que a rima lles saíu moi facilmente e a min encantoume, paréceme unha versión xenial. Ademais hai cousas que son case verdade: non tiña un cadillac, pero tiña un dodge, un coche moi grande que parecía que o roubara. Do éxito coas mulleres non podo falar, por discreción. E dos moitos discos vendidos en Ceilán… non fun alí exactamente, pero é certo que do Xapón aínda me seguen chegando algúns royalties.

Julián Hernández di, textualmente: «Fonte do Araño foi unha influencia decisiva (non estou de coña) nos mozos que uns anos máis tarde formarían Siniestro Total». Que teñen en común un grupo punk e un cantautor arpista? Ten tamén ese rasgo insurxente? Todo o mundo debería ter unha ollada irreverente ante o poder. Para que a sociedade medre ten que haber moita xente que pense e actúe de maneira diferente, empurrar eses códigos irreverentes é bo para que a sociedade avance, para que mellore. Calquera cuestionamento do establecido (iso que chamamos establishment) é bo. E esa mirada pódese ter dende distintas posturas estéticas ou musicais.

Leva moitos anos vivindo en Santiago. En que medida inflúe esta cidade na túa música? Dende que naceu o meu fillo vivo aquí, pero estou desexando saír. Cando se vive nun territorio que é chegada, destino, creo que é necesario viaxar a outros sitios para valorar o que tes e tamén para limpar o cerebro e o corazón. Penso que é necesario facer o camiño á inversa. É necesario peregrinar na dirección contraria. É certo que o encontro de distintas nacionalidades pode propiciar certa mestizaxe, esta fusión, esta maneira de ver a vida ten que ver co camiño de Santiago e tamén co fútbol. Eu de cativo xogaba ao fútbol na Porta Santa, que facía de portaría, aquí convivían o sagrado e o profano. É inevitable que esta cidade chea de xente de todo tipo dende hai séculos configure un espírito de mestura.

Quererías publicar un novo disco? Teño moito material. Xa veremos. Sedúceme tamén dar saída a eses temas con outros grupos. Teño a sensación de que agora non me recoñezo moito como Emilio Cao. A miña vida agora é moi gozosa e sinto que non necesito esa sombra para ser feliz. Se vén moi fácil, ben, pero xa non tiro de ningunha corda.