A Coruña.- España é o único dos sete países europeos analizados no proxecto académico The Crowns [As Coroas], da Universidade de Murcia, no que os partidarios da república superan, aínda que sexa lixeiramente, a quen prefire a monarquía parlamentaria. O dato resume bastante ben o principal achado da investigación, que gañou un concurso de proxectos do Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades: a Coroa española atravesa un nivel de cuestionamento social moi superior ao do resto de monarquías europeas comparadas.

Segundo a enquisa, un 51,5% dos españois opta pola república fronte ao 48,5% que se decanta pola monarquía parlamentaria. Ademais, só o 46,2% asegura sentirse moi ou bastante satisfeito co funcionamento da institución, fronte a un 53,8% que declara pouca ou ningunha satisfacción. Ningún outro país da mostra —Reino Unido, Dinamarca, Suecia, Noruega, Bélxica e Países Baixos— presenta unha situación similar.

«O que máis nos chamou a atención foi que, aínda que España non está moi afastada na valoración da monarquía doutros países europeos como Países Baixos ou Reino Unido, si hai un maior cuestionamento da institución», explica a catedrática de Ciencia Política da Universidade de Murcia Antonia Martínez Rodríguez, directora do proxecto. A investigadora subliña que o caso español presenta unha singularidade: a distancia entre a valoración persoal do monarca e a lexitimidade da institución.

Investigación especializada

O estudo forma parte do proxecto europeo The Crowns, coordinado pola Universidade de Murcia e desenvolvido por un equipo multidisciplinar de investigadores especializados en ciencia política, socioloxía e comportamento electoral. Ademais de Antonia Martínez Rodríguez, na investigación participan académicos vinculados ao Departamento de Ciencia Política e da Administración e ao Centro de Estudos Murciano de Opinión Pública (Cempo), unha das principais estruturas universitarias españolas dedicadas á análise demoscópica e de opinión pública. O proxecto foi financiado en concorrencia competitiva pola Axencia Estatal de Investigación dentro dun programa comparado sobre as monarquías parlamentarias europeas.

«É relevante falar da lexitimidade persoal versus a lexitimidade institucional da monarquía», defende a directora do estudo. «A segunda pode soster a institución, pero a primeira, por si soa, non pode facelo en termos determinantes». O informe reflicte precisamente ese paradoxo: Felipe de Borbón aproba, pero a monarquía suspende.

A institución obtén menos de cinco puntos sobre dez en todos os grandes indicadores analizados: neutralidade política, transparencia, representación dos valores do país e representación dos intereses da mocidade. O peor dato corresponde á transparencia, cun 4,38, seguido da percepción de que representa á xuventude, con apenas un 4,22.

A fenda xeracional aparece ademais como un dos elementos máis rechamantes do estudo. Os menores de 35 anos son claramente máis críticos coa Coroa ca os maiores de 55, mesmo cando se trata de valorar directamente o rei. As mulleres tamén mostran posicións máis negativas ca os homes en practicamente todos os apartados analizados.

Felipe VI e o desgaste institucional

A figura de Felipe VI, porén, consegue resistir parcialmente ese desgaste institucional. Os enquisados outórganlle máis de cinco puntos en confianza, honestidade, empatía e capacidade para relacionarse con todos os partidos políticos. A valoración máis alta corresponde á empatía, cun 5,81 sobre 10.

O problema para a Coroa é que esa lexitimidade persoal parece non trasladarse automaticamente á institución. «En España, a monarquía pasou tantos altibaixos históricos que resulta difícil saber ata que punto a lexitimidade persoal da figura do monarca está sustentando á Coroa», sinala Antonia Martínez.

A afirmación mellor valorada polos enquisados é que «algúns membros da familia do rei cometen actos reprobables», cun 7,06 sobre 10.

Ese desgaste institucional arrastra aínda parte da herdanza dos escándalos protagonizados por Juan Carlos de Borbón durante a última década, como as súas regularizacións fiscais e a deterioración da imaxe da Casa Real. Entre elas, as revelacións sobre as fundacións opacas vinculadas ao anterior monarca ou as tensións internas xeradas pola súa fuxida de España en 2020.

O informe reflicte precisamente unha forte desconfianza cara ao conxunto da familia real. A afirmación mellor valorada polos enquisados é que «algúns membros da familia do rei cometen actos reprobables», cun 7,06 sobre 10. Ademais, unha maioría relativa considera que a familia real —actualmente formada polo monarca, a súa esposa, as súas dúas fillas, o seu pai e a súa nai— «debería reducirse».

Leonor, a mellor valorada

En contraste, Leonor, a herdeira ao trono, aparece como a figura mellor valorada de toda a familia real. A princesa supera o seis tanto na súa contribución á imaxe positiva da monarquía como no respecto aos principios éticos. Mesmo entre os sectores ideoloxicamente situados á esquerda as súas notas mantéñense relativamente elevadas.

A raíña, Letizia Ortiz, tamén aproba, aínda que lixeiramente por debaixo da súa filla. Ambas aparecen, segundo o estudo, como activos importantes para a imaxe pública da monarquía nun momento de forte polarización política e desgaste de imaxe e percepción social da Coroa.

A propia orixe da monarquía parlamentaria española segue sendo ademais obxecto de debate político e académico. «Eu non diría que se trata dunha institución herdeira do franquismo, pero si imposta», sostén Martínez Rodríguez en referencia ao modelo instaurado durante a Transición e recollido na Constitución de 1978.

A investigadora lembra ademais que existen mecanismos constitucionais para un eventual cambio de réxime, aínda que os define como «moi complexos» e politicamente «dificilísimos» de activar. A Constitución prevé procedementos de reforma agravada que incluirían a disolución das Cortes e un proceso constituínte con referendo posterior.

O momento do debate

Aínda así, Martínez Rodríguez considera que o contexto político actual non favorece un debate real sobre o paso da monarquía á república. «Eu son de elección racional. Honestamente, non creo que agora mesmo sexa o momento para formular un cambio de réxime», explica. «Cando non hai estabilidade política, a cidadanía adoita mostrarse máis conservadora, e aínda que haxa unha lixeira maioría que se declare republicana, iso non quere dicir que vaia apoiar un proceso de cambio».

A directora do estudo insiste ademais noutra cuestión: a ausencia de enquisas públicas periódicas sobre a monarquía. «Hai que facer máis enquisas para saber máis do caso español, e debe facelas o Centro de Investigacións Sociolóxicas [o CIS, que depende do Ministerio da Presidencia, Xustiza e Relacións coas Cortes], non se pode escudar en que non se trata dun tema relevante para a cidadanía», afirma. «Si o é. E os cidadáns temos dereito a coñecer eses datos sobre a percepción e valoración de todas as institucións democráticas, e a monarquía é unha delas, non debe quedar á marxe».

O debate político arredor da Coroa segue atravesando o sistema de partidos español. PSOE e PP manteñen unha defensa explícita da monarquía parlamentaria e do papel de Felipe VI como xefe do Estado. A presidenta do PSOE, Cristina Narbona, eloxiou recentemente o discurso de Nadal do rei pola súa apelación «á convivencia democrática» e á defensa das institucións. O PP e Vox, pola súa parte, reivindicaron reiteradamente a Coroa como un dos piares constitucionais.

No outro extremo, Sumar, Podemos, ERC, EH Bildu, BNG ou sectores de Junts manteñen posicións republicanas e adoitan reclamar máis transparencia sobre a Casa Real e o patrimonio do rei emérito. ERC, BNG e Bildu pediron en varias ocasións comisións de investigación parlamentaria sobre Juan Carlos de Borbón, mentres Podemos definiu reiteradamente a monarquía como unha institución «anacrónica» e «herdada da transición». Sumar evita habitualmente abrir un conflito directo co PSOE sobre esta cuestión, aínda que Yolanda Díaz declarouse publicamente republicana en distintas entrevistas e actos políticos.

O estudo da Universidade de Murcia debuxa unha situación peculiar: unha institución que conserva aínda certa estabilidade grazas á valoración relativamente positiva de Felipe VI e de Leonor, pero cuxa lexitimidade estrutural aparece máis erosionada ca a de calquera outra monarquía europea analizada. Unha Coroa que aproba nas persoas pero suspende na institución. E un país onde, por primeira vez en moito tempo, a república deixa de ser unha posición minoritaria para converterse, aínda que sexa por pouca marxe, na opción preferida da cidadanía.