Santiago.- Quedamos con Laura Bugalho no 16, o restaurante mítico de Compostela, con tantas lembranzas para as dúas. Laura é paradigma do activismo. Toda unha vida de traballo no sindicato, nos movementos feminista e trans, na loita contra os desafiuzamentos, ou na militancia independentista.

Empezaches traballando na oficina de inmigración da CIG. Hai unha parte daquela época que boto en falta. Todo o traballo que desenvolvía no tema de inmigración que realmente me apaixonaba e no que dei a miña vida. Non son avogada, son mestra e pedagoga experta en intervención social. Porén, en cuestións de lei de estranxeiría empeñeime o máximo posible para tentar resolver a vida de xente inmigrante, sobre todo sen papeis. Sentinme realmente nalgún momento deusa. Sabía que podía bater en todas as portas e procurar en moitos casos resolucións favorábeis para esta xente querida inmigrante. Foi un traballo bastante amplo. Teño estatísticas de xente atendida desde o ano 2000, unhas 34 persoas por día, incluídos os sábados que non abría o sindicato, pero a miña oficina estaba aberta. Aí toda a colectividade interseccionaba, porque viña xente LGTBI+. «Onde vas ir? Vou onda Laura». Conformaba tamén outro tipo de loita dentro da loita de inmigración porque acadaban papeis, pero para as persoas trans non reflectía o papel de estranxeiría, a tarxeta de residencia, a súa identidade. Poñía o nome do pasaporte obrigatoriamente.

Foto: Xiana Quintas

Houbo un punto de inflexión coa operación Peregrino. Denunciaches unha mafia de trata para explotación laboral e ao final a perseguida, detida, procesada e xulgada fuches ti. Na mafia que denunciei, a última, a décimo novena mafia que denunciaba, acompañei a 78 marroquís a denunciar na policía da Coruña. Non o fixemos en Compostela porque había documentos que implicaban, supostamente, a policías de aquí, do grupo operativo de estranxeiría e, incluso, a un comisario. Cando me detiveron non sabía que pasaba. Quixen denuncialos. Non o fixen; mal feito. Esas 48 horas nas instancias policiais, aquí en Compostela, en Rodrigo de Padrón, foron o inferno en vida. Fixéronme bastante dano a nivel psicolóxico. Sabían que tecla tocar, dicían que eu era amiga das putas, porque denunciei mafias que obrigaban as mulleres a prostituírse reténdolles os pasaportes. «Antes eras un buen hombre y mira en lo que diste». Sabían todas as teclas. O primeiro que fixeron na comisaría nada máis entrar foi obrigarme a espirme diante de catro «maromos» –que non teñen outro nome, aínda os vexo ás veces pola rúa–. Cando entra unha muller policía que me coñecía, solta: «cabróns, que facedes? Laura, vístase!». Cando me visto, dime: «por que te metiches co meu xefe?». Deume unha pista de por que estaba alí.

Había unha frase manida que parecía consensual entre os catro policías que estaban alí abaixo nos calabozos. A cada cousa que eu preguntaba: «aquí non, pero cando vaias para Teixeiro…». Déronme a comida nunha bandexa de madeira e o plástico do microondas queimoume as mans: «Isto pásache aquí, pero en Teixeiro…». Ulía moito a tabaco, e eu, fumadora que son e era, pedín un cigarro. Botáronme o fume na cara: «Nas dependencias públicas non se pode fumar». Quixen ir ao baño, non me deixaron tornar a porta: «Non, diante de nós, porque en Teixeiro…». Todo era en Teixeiro, en Teixeiro.

«Denunciei mafias que obrigaban as mulleres a prostituírse reténdolles os pasaportes. Dixéronme: ‘Antes eras un buen hombre y mira en lo que diste’»

Desfixéronme. Nas dependencias estaba soa. Non había ninguén máis. Esa frase repetida unha e outra vez. Logo de 48 horas, xa estaba convencidísima de que marchaba para Teixeiro. Ao día seguinte, cando comparezo diante do xuíz, dáme un vaído e vomítolle na mesa. A estas alturas ben contenta estou de facer aquilo. Era un xuíz moi coñecido. Non tiña reloxo. Escoitaba a Berenguela para tentar saber canto tempo pasaba. Foi o que peor levei, non saber a que hora estaba. Detivéranme o martes as catro e media, e o mércores, cando escoito un balbordo na rúa, para min eran as tres da madrugada. Non o entendía. Escoitaba que berraban o meu nome, abaixo había eco. Daquela baixou un compañeiro do sindicato, Paulo Rubido. Preguntoume que tal estaba. Abraceino e dixen: «Estou ben, pero vou para Teixeiro». Non eran as tres da madrugada, eran as oito da tarde.

Á detención seguírona uns anos duros de acoso. Avisoume a policía da Coruña: «Laura, veñen por ti». Eu pensaba, por onde van vir? Miraba o coche, a ver se tiña paquetes estraños. Entráronme na casa, abriron o meu ordenador, bloquearon o contrasinal… Pregunteilles aos da Coruña. «Fomos nós. Ben, nós non, as forzas de seguridade». O medo estaba aí. Parábanme na rúa, coma unha delincuente, aquí en Compostela, na rúa do Vilar en pleno verao, cheo de turistas. Non foron fáciles eses oito anos de espera. Nesa época viaxaba moito pola incipiente rede transfeminista. E aparecían os mesmos dous policías en Lisboa, Madrid, Donosti, Zaragoza, Iruña… e nunca tomaban nada, ademais. En sitios de copas ou comendo, sempre estaban «de miranda».

En 2016 chega por fin o xuízo. O momento do xuízo foi un «subidón» logo de agardar tanto tempo desde 2009. Creo que o movemento que se deu arredor de min foi interdisciplinario, interseccional, inter de todo porque apareceron solidariedades, sororidades ou fraternidades, tamén internacionais, que non sabía que me podían coñecer. Tocaba o mundo LGTBI+, tocaba o mundo dos feminismos amplos, tocaba o mundo de inmigración, e tamén movementos das esquerdas variadas, incluídos «anarcos» e comunistas. Foi vital para manterme en pé. Porque pedían oito anos de cadea por falsificación documental e porque me acusaban de ter eu unha mafia de trata de persoas. Foise desmontando. Era unha vendetta. Eu estaba coa miña nai mal, no inicio da súa demencia. E tiven que negociar, porque para cando o xuízo, a fiscalía aínda pedía tres anos. Aceptei un ano de condena e 750 euros que pagou o sindicato.

Foi tamén un punto de inflexión e unha perda, porque desapareceu o departamento de migración na CIG. Dígoo con moita dor e con xenreira tamén, porque me parece que é necesario acompañar a xente que chega, a esas persoas galegas de adopción. Non eran só papeis, era escolarizar nenas e nenos, tarxeta médica, vivenda, roupa… porque adoitan chegar cunha man diante e outra detrás. E teñen que pasar por unha lei de estranxeiría e uns regulamentos que mudan, pero sempre son xenófobos, misóxinos e que non recoñecen nada das identidades.

Con todo, quedoume a satisfacción de que algo serviu. Daquela xente marroquí, quen se puido manter aquí recuperou os 10.000 euros que lles cobrara a mafia que denunciamos, que levaba 20 anos funcionando, con 39 empresas do sector do metal galegas, co consulado de España en Casa Blanca e policías implicados.

Foto: Xiana Quintas

Outra das túas militancias foi no independentismo político, tamén moi activa. Como ves hoxe o movemento arredista? Primeiro estiven no MCG cando tiña moi poucos anos. Non me decataba da misa a medias, pero encantábame estar coa xente comunista. Logo, máis adiante, entrei en Esquerda Galega, pasamos ao Bloque e rematei en Causa Galiza e de volta ao Bloque. Nesa época fun bastante máis visible. O movemento independentista na Galiza non dá sumado o que debería sumar. Hai un problema de conexión coa poboación e máis de queime. Moita xente queimada da continua mitose do movemento. Incapaces de facer unha fronte ampla.

Eu que son namorada de Uruguai e da súa Fronte Ampla, tiven a oportunidade de estar co Pepe Mujica, que me preguntaba por que na Galiza non tiñamos unha fronte a nivel de estado. Entendía o tema de soberanía nacional. Estamos nun estado e podemos facer unha fronte común como alí, que xunta dende socialdemócratas a comunistas. Como di Rufián, as esquerdas non nos entendemos, pero as dereitas enténdense ben e están avanzando.

É unha utopía, non si? Creo que as utopías o que fan é axudarnos a camiñar. Loitas como a de ALTRI ou a defensa da sanidade mostran este camiño. Pero a xente vive no día a día. Contábanme que o verbo que máis se conxugaba na crise en Arxentina no 2000, que a min me mataba, era: «Rescatate, mira por ti, non para quen tes ao carón». Logo da COVID vexo medrar a agresividade, o individualismo… Non aprendemos. Identifícome cunha cita moi coñecida de Martín Fierro: «Los hermanos sean unidos, porque esa es la ley primera; tengan unión verdadera en cualquier tiempo que sea, porque si entre ellos pelean los devoran los de afuera».

Gustaríame que calquera revolución, calquera, sexa a da diversidade, a da inmigración…, teña que ter sabor da clase obreira. Entender que eu, unha persoa trans, teño que traballar pola clase obreira e non caer na falacia da clase media. Non existe a clase media. Se necesitas traballar para vivir, que clase media es? Es obreira. Se cadra con mellores condicións de vida. Hoxe, o que me move máis que todo o do independentismo é sabernos clase obreira porque desde aí construímos. No feminismo igual. Non teño nada que ver con algunhas que se declaran feministas e que están a facer unha verdadeira caza de bruxas. Até hai blogs nos que podes denunciar mulleres trans por invisibilizarte como muller cis. Paréceme terrible.

Foto: Xiana Quintas

Retomemos este fío que abres. A aprobación da lei trans en España mellorou os dereitos das persoas do colectivo, mais produciu unha fonda diverxencia no movemento feminista e tamén na esquerda. Adiouse sine die o pronunciamento do TC español sobre o recurso do PP. A Corte suprema británica declarou xa que a efectos da lei de igualdade as cotas para mulleres só se refiren a mulleres biolóxicas. Como cres que evolucionará este debate? Lembro cando aínda non falabamos da rede transfeminista. Como en Sevilla, nos encontros da campaña de stop-patoloxización do 2012. Falabamos de conformar unha rede trans-marica-bollo-puta-inmigrante, como se fose unha palabra alemá a que puideramos sumar máis colectivos que están nas marxes da sociedade. As vascas falaban do feminismo tolleito, porque queriamos incluír tamén o que agora lle chaman as «disca», incluír tamén a colectividade toda. Está a ser moi doloroso nestes últimos anos encontrarme compañeiras que recoñecín nas xornadas feministas en Córdoba, en Granada, como compañeiras de viaxe, e que estaban aí con nomes e apelidos, compañeiras militantes das que tirei nos seus textos aprendizaxes valiosísimas, e agora atopalas de súpeto nos encontros feministas de Xixón, insultando directamente dunha maneira brutal e sen réplica…

É un fallo ao sacar unha lexislación que avance en dereitos deixala moito tempo ao pairo, tendida no tendal para que todo o mundo opine. O debate vaise ir crispando. Notei moita violencia. Xente coa que falaba acotío, de súpeto insultándome. Nun grupo de WhatsApp feminista, tras un comentario meu sobre a obra do activista trans Miquel Mise, houbo unha feminista consagrada, con libros publicados —non vou dicir o nome—, que respondeu: «Dende cando os homes poden falar neste grupo de mulleres?». Logo de máis dunha hora de silencio no grupo, sen réplica a esta muller, decidín abandonalo. Ou despois dunha manifestación, destas nas que nos dividimos por temas trans, basicamente, chegóuseme a dicir: «Roubáchesnos a manifestación», porque a que era trans positiva, digamos, fora masiva e a outra fora máis minoritaria.

«Non seremos mulleres, seremos entes, pero teremos dereitos, non si?»

A virulencia chegaba por todas partes, e a min iso dóeme. Hai un movemento internacional terf de odio. Dentro do partido socialista tamén, e puxeron algunha ministra que pinchaba e cortaba como puxeron tamén na comisión de debate da lei unha muller en contra do mundo da diversidade, non só trans, da diversidade toda.

O de Gran Bretaña é xa o colmo. Na liña de Trump. Alerta do que pode acontecer. Se algo me preocupa é que cando nós conquistamos dereitos, que ao fin e ao cabo son xustiza, son dereitos humanos universais, lonxe de consolidarse, dependen do goberno que entre. E a xustiza xoga tamén un papel político. Vémolo no estado español,  que nunca é imparcial e sempre ten o mesmo nesgo.

Pasou en Uruguai, nestes anos de goberno da dereita, que botaron abaixo a lexislación feminista. Está a pasar en moitos países coa chegada dos ultras. Tamén na UE. Se incumpren os acordos de dereitos europeos, non deberían ser sancionados? O de Gran Bretaña é un aviso a navegantes. Queren que volvamos aos armarios. Como Carla Antonelli denunciou nun discurso viral na Asemblea de Madrid, «que lles quede claro, non volveremos ás marxes».

A sentenza británica mete medo porque nos queren recluír. Pois non. Non seremos mulleres, seremos entes, pero teremos dereitos, non si? Eu, chega un momento en que son Laura, e non me preguntes moito máis, porque somos moito máis que mulleres. Eu reivindícome trans, teño unha traxectoria. E recoñezo tamén en min todo o que vivín antes de decidir ser Laura, como Xan. Toda a militancia que tiven está na bagaxe de Laura e saín dela enriquecida.

Foto: Xiana Quintas

Para rematar, como enfocas o teu activismo, a túa vida cara ao futuro? Pois véxome rematando unha época, até a xubilación. Dedicándome a coparticipar naqueles encontros aos que me chamen, tentando botar unha man nos activismos que máis me moven, que hoxe por hoxe pasan polo tema da diversidade. Coa xente moza de Arelas e outros colectivos parecidos da Asociación de Familias de nenas e nenos trans, que agora son rapazas e rapaces grandes, que xa teñen o seu grupo xuvenil. Durante moitos anos en Compostela, non atopaba persoas iguais. Lía moito, máis que os médicos que me atendían. Dicíanme que había unha persoa trans por cada trinta mil habitantes. Eu ollaba a Compostela, con noventa e seis mil, e preguntábame: «Onde están as outras dúas?». Tiven que ir ao exilio, tiven que ir a Madrid para, en Transexualia, encontrarme con iguais. Había unha utopía. Chamaba xente moza cando non había ninguén na casa, ou chamaba algún avó ou unha nai pedindo información, axuda. Podo dicir que as utopías, ás veces, convértense en realidade. Que existan asociacións como Arelas, unha das maiores da península, con máis de 50 familias que acompañan menores trans, é a utopía que me fixo camiñar, como diría Galeano. Pero que hoxe é unha realidade.

A min gustoume sempre ser a última da fila. Estar por detrás dos colectivos, sen protagonismo. Promover que outra xente sexa. Xente moi válida, descoñecida para a maioría. Hai que tirar partido dese caldo humano que temos tan rico para que medre. No mundo trans hai compañeiras e compañeiros que veñen con moita forza. Aquí en Compostela está Daniela, Eric en Ourense, Marcos, que está en Cangas… Repartidos pola xeografía galega, parece que xa facemos un mapa. Creo que me vou dedicar a iso. E a ler, encántame ler. A participar no que poida, sabendo que me vou mudar a Vilaxoán. Dime a miña irmá uruguaia que é unha coincidencia maiúscula. Pois é, si.