A Coruña.- O pasado 15 de agosto, coa onda de incendios en pleno apoxeo, comarcas enteiras arrasadas en varias comunidades, miles de persoas evacuadas e o PP armando o seu relato sobre as supostas competencias do Goberno en materia forestal para eximir aos seus presidentes autonómicos da responsabilidade que se lles empezaba a esixir, Vox abriu unha nova fronte no debate sobre as causas do lume. Javier Ortega Smith, portavoz municipal en Madrid e membro da executiva do partido de Santiago Abascal, atribuíuno ao «fanatismo climático» e á Axenda 2030, que, segundo explicou, derivaría nunha suposta regulación restritiva das actividades agrícolas e gandeiras tradicionais, desde o pastoreo á construción de cortalumes, que, na súa versión, funcionarían ata o de agora como medidas preventivas eficaces.

Ese mesmo día, o presidente do Partido Popular, Alberto Núñez Feijóo, suspendeu as súas vacacións para viaxar a Ourense e, xunto o seu sucesor en Galicia, Alfonso Rueda, culpou o Goberno de «chegar tarde» aos incendios e de non activar a tempo o dispositivo de vixilancia dos montes. Atribuíunos ademais ao «terrorismo incendiario», un concepto que o PP galego empezou a usar nos anos noventa e que el mesmo utilizou durante os seus mandatos na comunidade cando a oposición ou os traballadores forestais criticaban a súa política forestal ou a carencia de medios para previr e combater as chamas. Como apoio ao seu argumento, desvelou que o 80% deses sinistros eran intencionados.

No Estado español non hai normas como as que sinala Ortega Smith que prohiban o pastoreo nin as devasas. Fronte ás críticas de Feijóo acusando de inacción ao Goberno, o certo é que o Consello de Ministros si aprobara xusto antes do verán, o 10 de xuño, o plan anual contra incendios que incluía medidas como a limpeza de marxes de estradas e vías de tren, vixilancia dos montes con drons e alertas diarias de risco da Axencia Estatal de Meteoroloxía. Doutra banda, nin as forzas de seguridade do Estado nin os fiscais nin os xuíces acharon nunca probas nin indicios da existencia de tramas criminais organizadas como as que, segundo o líder do PP, prenden lume aos montes con intención de alterar gravemente a orde pública, desestabilizar ao Estado ou intimidar a poboación, que é como se definen os delitos de terrorismo no Código Penal. Ademais, o último anuario estatístico da Garda Civil revela que, fronte ao dato que deu Feijóo en Ourense, menos do 24% de todos os incendios cuxa orixe puido ser esclarecida son intencionados. O resto débense a neglixencias ou causas fortuítas naturais.

A pesar de todas esas evidencias baseadas en datos oficiais, a dereita e a ultradereita intercambiáronse nas últimas semanas os discursos negacionistas da emerxencia climática e as acusacións sen probas cara ao Goberno e as organizacións ecoloxistas e conservacionistas. O 19 de agosto, o presidente de Vox, Santiago Abascal, advertía de que España se atopa soa e desamparada diante «do terrorismo climático». Ese mesmo día, a presidenta da Junta de Extremadura e do PP rexional, María Guardiola, cuestionaba que as políticas de protección ambiental fosen un obstáculo para previr os incendios e reclamaba o seu flexibilización.

«Evidencias científicas? Bla, bla, bla…»

Pero non son só os líderes e portavoces políticos, senón tamén o conglomerado mediático e de redes sociais que os rodean e amparan, e que parecen actuar ao unísono. O 17 de agosto, o xornalista e presentador de televisión Iker Jiménez, que conta con millóns de seguidores en Instagram e X , distribuíu un vídeo no que cuestionaba que os incendios se deban ao quecemento global: «Emerxencia climática? Que significa? Podédesmo explicar? O tempo sempre está a cambiar. Evidencias científicas? Bla, bla, bla…». Un día antes, o eurodeputado e líder de Se Acabó La Fiesta Alvise Pérez arremetera contra os ecoloxistas –«Vistes os de Greenpeace ou alguén dos verdes apagando lumes?»– e o Goberno –«Se non roubasen, o diñeiro alcanzaría perfectamente para evitar todo isto»–. O 19, Ana Hernández, doutora en Química e columnista en Liberdade Dixital, a web do grupo de Federico Jiménez Losantos, sinalaba nun artigo que os incendios se deben en realidade ao «deixamento forestal». Dous días despois publicaba outro titulado: «Enquisas da calor: así se fabrica o relato climático con percepcións e sen un só dato científico».

«Trátase do mesmo relato alarmista e conspiranoico que usaron coa DANA, o apagamento, as presas, a pandemia… Responde a unha axenda ideolóxica dirixida a sementar dúbidas e a relativizar as evidencias científicas», asegura Alejo Pedregal, investigador español do Consello de Investigación de Finlandia e que acaba de publicar Incendios. Una crítica ecosocial del capitalismo inflamable. «Esquécese o cambio climático, o abandono do medio rural, o descoido e a desatención do monte, as prácticas depredadoras sobre el para poñelo ao servizo do capital.. As causas dos incendios son estruturais, e, máis aló da conxuntura política actual, seguimos atrapados nunha lóxica que converte o territorio e o país nunha polvoreira», afirma. Segundo Pedregal, a política española transformouse «nunha perigosa estratexia de márketing na que un dos maiores riscos é a fragmentación da verdade e a desacreditación das evidencias científicas».

O pasado 18 de agosto, o exeurodeputado de Anticapitalistas Miguel Urbán aseguraba nun artigo en Público que resulta difícil saber «ata que punto as posicións negacionistas abandeiradas pola onda reaccionaria global responden a unha crenza ideolóxica ou son parte dunha estratexia en defensa dos intereses do poder corporativo». E advertía de que o negacionismo climático «evolucionou desde un discreto segundo plano ata alcanzar un lugar prominente nas guerras culturais da extrema dereita». En conversación telefónica posterior, Urbán reafírmase nesa idea e lembra que a ultradereita o sacou a relucir en tres ocasións en menos dun ano –coa DANA, o apagamento e agora co incendios– e que forma parte «dunha estratexia planificada» que xa está a dar resultados: «Segundo un barómetro do Centro de Investigacións Sociolóxicas (CIS) de 2024, xa hai un 18% de persoas mozas que negan o cambio climático e un 40% que cren que non é tan importante».

«O PP está a comprar o relato ultra por mero oportunismo político, porque cre que lle interesa converter as vítimas en responsables para desviar a atención sobre a súa propia responsabilidade nos lumes»

«A extrema dereita está a marcar axenda con iso», di Urbán, «porque, máis aló dos bulos, comprende que a crise ecolóxica e o cambio climático acaban coa utopía do crecemento ilimitado. Non podemos imaxinarnos un futuro sen crecemento ilimitado e iso xera medo entre a xente máis nova, que se sente amparada por esa idea de volver ao pasado desacreditando calquera avance na loita ambiental». «O problema é que o PP está a comprar ese relato por mero oportunismo político, porque cre que lle interesa converter as vítimas en responsables para desviar a atención sobre a súa propia responsabilidade nos incendios», engade o exeurodiputado.

Víctor Sampedro, catedrático de Opinión Pública e Comunicación Política da Universidade Rey Juan Carlos, comparte que se está producindo un «contaxio da axenda ultra» no discurso de Feijóo, que está a aceptar «os marcos discursivos» da extrema dereita –«xa pasou cos bulos da DANA e coa inmigración», advirte–, nunha estratexia que inclúe, tamén no caso da onda de incendios, elementos do populismo clásico: «Distorsionan a realidade e fanse as vítimas para criminalizar o rival político, creando un inimigo común [o Goberno e Pedro Sánchez] coa pretensión de ocultar a súa propia responsabilidade».

Sampedro inclúe aí os insultos do vicepresidente xeral do PP, Elías Bendodo, chamando «pirómana» á directora xeral de Protección Civil, Virginia Barcones, e alerta ademais de que toda esa «montaxe» prodúcese despois de que fosen precisamente as comunidades autónomas do PP e Vox as que puxeron os recursos de todos «ao servizo dos oligopolios», desmantelando e precarizando os servizos públicos e privatizando os dispositivos de prevención e extinción para facer negocio con eles. Advirte, ademais, de que o armazón de medios convencionais e de redes sociais polas que se verte ese discurso tamén se aproveita do diñeiro público que financia liñas editoriais afíns. «Eles si son pirómanos que viven da terra queimada que deixan ao seu paso», conclúe.