24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-sociopolítica-arte, a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

13 de DECEMBRO, 13 de NADAL

Sábado | Quedan 18 días para o 2026

✨ O Ceo na Galiza: arredor do 12-13-14 de Nadal adoita ser a gran noite das Xemínidas. Se as nubes galegas nos desen tregua, hoxe é o cumio desta chuvia de meteoros, unha das máis xenerosas do ano. Non agardes a que a noite sexa pecha de todo; as «estrelas que caen» comezarán a riscar o ceo desde o solpor. Coa lúa aínda agochada ata a madrugada, o espectáculo está servido sobre o pano negro do firmamento. É o momento de buscar un lugar lonxe das luces da vila e as chuvias e deixar que os ollos se adoiten ao infinito.

☉ O Sol e Santa Lucía: O reloxo cósmico marca a saída ás 08:58 h e a posta ás 17:58 h. Seguimos nese estancamento de 9 horas de luz. Hoxe é o día de Santa Lucía, a que «acurta a noite e medra o día». Aínda que astronomicamente o solsticio queda a unha semana, a sabedoría popular non erra de todo: hoxe é o primeiro día no que a posta de sol deixa de adiantarse e comeza a gañar uns segundos. O sol «detense» antes de iniciar o seu lento retorno.

☾ Lúa que moito trasnoitas: a nosa satélite segue minguando (arredor do 45% de iluminación). Hoxe máis tímida ca onte pero menos que mañá: non asomará polo horizonte leste ata ben entrada a madrugada (arredor das 01:40 h do domingo). Isto déixanos un sábado de «ceos limpos» de luz lunar, ideal para observar as Xemínidas ou para que os soños sexan máis profundos -se gozas do escuro total-.

🇯🇵 No Calendario Xaponés continuamos na micro-estación (Kō) número 62: Kuma ana ni komoru (熊蟄穴), «O oso encérrase na cova».

☪️ No noso Al-manakh é o 22 de Jumada al-Thani de 1447 no calendario lunar islámico.

🇫🇷 Revolución Francesa: é o 23 de Frimario do ano 234. A planta do día é o Canaval ou Xunco (Roseau). Unha planta do xénero Juncus que define a humildade e unha estratexia da vida: «o canaval dóbrase pero non quebra». Fronte aos ventos de decembro que che reviran o paraugas en dás volta a un recanto, o xunco sobrevive na flexibilidade.

⚓ A Sabedoría proverbial lémbranos o Día de Santa Lucía, patroa da vista e da luz -no seu tormento arrincáronlle os ollos, o santoral é un catálogo de torturas-. Na Galiza o dito é lei:«Pola Santa Lucía, medra o día o paso dunha galiña». Malia que a mañá aínda minguará uns minutos até xaneiro, o serán xa nos regala un bico máis de luz. É o día de coidar a vista, acender unha candea pola claridade mental e por perfumar a casa e agradecer a ciencia da luz no escuro: a astronomía.

🎨 Pangalaicotone do día: Ouro Vello de Candea (Old Candle Gold). Para un sábado de Santa Lucía e meteoros, o noso Pantone galaico baixo o ceo de Pantone 11-4201 Cloud Dancer -que prefiro chamar Pantone Nefelibata- podería ser ese Ouro Vello de Candea. Ton cálido, case ambarino, dunha chama que loita contra a corrente de aire. Un matiz sufridoriño, o das candeas que agardaban na lata de marmelo e corren a recuperarse durante un apagón: quecer non quecen, pero fan coma que. O misto ardente das faíscas Xemínidas ao rachearen a atmosfera ou o dourado dos vellos farois de sodio, que se entenden coa escuridade, lonxe do branco-desprendemento-de-retina dos leds de Nadal.

Constelación dos Xemelgos, Xëmini. Vito Technology, Star Walk

As Xemínidas

para as astrónomas amadoras

 I. Da economía do ronsel

As gregas sabían que para salvar un irmán hai que fragmentar a eternidade. Pólux, o xemelgo inmortal, negociou con Zeus: un día na luz, outro no Hades. Dese xeito estaría con Cástor, o irmán mortal, que falecera. A isto chamámoslle amor ou, quizais, economía cósmica. As Xemínidas, meteoros que visitan o noso ceo cada decembro, parécense ao residuo físico dese pacto mitolóxico entre mortalidade e inmortalidade, luz e escuridade, ceo e terra. Non proveñen dun cometa de xeo, como dita a norma, senón dun asteroide, 3200Faetón (ou 3200Phaeton). Un obxecto rochoso que de tanto acaroarse ao Sol a súa pel estala en escamas.

As Xemínidas son a descamación daquel príncipe exipcio, o semideus Faetón (o resplandecente), que non soubo dirixir as rendas do carro solar. Un mozo atordoado, inmaduro, que tampouco merecía a morte. Os de Xémini e Faetón son dous mitos diferentes. Pero o ronsel que vemos no ceo en decembro é o albará daquela negociación, daquela economía fraternal entre os vivos e os mortos e tamén o rastro da xuventude soberbia que se malogra.

II. Da física da fricción

Así sexa verán ou outono, observar as estrelas fugaces é un exercicio de paciencia e masoquismo térmico. Hai que saír á bocanoite, onde a humidade lle fai as beiras aos teus cadrís, e mirar cara á constelación de Xémini. O que veremos non é o obxecto, senón a súa rabuñada. O detrito entra na atmosfera a 35 quilómetros por segundo. Na escala da fugacidade, iso é amodiño. As Perseidas de agosto van a todo filispín. As Xemínidas de Nadal ramonean, procrastinan, dubidan. A luz que nos fascina é o resultado do aire que, comprimido, se quenta até o punto de incinerar a materia.

Unha lección sobre a ambición?: para ser visto, hai que arder. Para arder, hai que rozar algo que opoña resistencia.

Phateon (after Cornelius van Haarlem), por Hendrick Goltzsius

III. Do inventario da fugacidade

O radiante: é o punto de fuga. O lugar de onde semellan provir, pero onde son xa porvir. Unha constelación de referencia. Nas Xemínidas é Xémini, nas Perseidas, Perseo, nas Leónidas, Leo. Se houber unha constelación chamada Artabria – etimoloxicamente talvez vencellada a Arctos (osos e osa do Norte) ou a Artai (fillo de Breogán)- a súa chuvia de estrelas fugaces serían as Artabreidas.

O rastro: unha cicatriz de ionización. Un «si» que se apaga antes de seres quen de rematar o teu desexo.

A cor: amarela, ouro vello, verde por veces. A química dos metais autografando a atmosfera. Amarelo-laranxa por sodio. Verde azulado por magnesio. Dourado por ferro.

Velas é un intre de tradución. Traducimos o colapso dun asteroide

ventureiro en boa ventura, en desexo, en literatura. Pero o ceo non sabe de metáforas. O que hai aló enriba é unha casual precisión. Como di o mito grego, os xemelgos comparten a morte para poderen así compartir a vida. As Xemínidas son o momento en que o Hades e o Olimpo se tocan a través dunha greta de luz.

Fenakistiscopio de cometas

IV. Do perihelio ou a intimidade insoportable

Faetón, o mal condutor, non buscaba a luz, buscaba o recoñecemento.

Hoxe, o obxecto 3200 Faetón é o que as astrónomas chaman, cun oxímoro, un cometa de rocha. É un híbrido. Unha anomalía. Un asteroide que se comporta como se tivese carozo de xeo -como se for cometa-, expulsando gas de sodio mentres se acaroa ao Sol, pero de natureza puramente mineral.

Tamén a súa órbita é especial. Achégase ao Sol máis que calquera outro asteroide con nome. A superficie quéntase ata os 750°C. A esa temperatura, a rocha non só se expande; a rocha racha. O po que forma as Xemínidas é o rastro dunha desintegración por intimidade.

Como nas místicas medievais, a proximidade da luz produce cegueira e após unha revelación: a pérdida dun veo.

V. Unha nota azul

A meirande parte dos asteroides son grises ou vermellos, a cor do óxido e do Pantone asteroide habitual. Faetón non. Faetón é azul.

Hipótese A: a calor extrema do Sol «limpa» a superficie de compostos vermellos (hidrocarburos orgánicos) deixando unha tona rica en materiais azuis, como silicatos frescos ou ferro metálico.

Hipótese B: a azul é a cor do que se calcinou até a pureza. A cor do baleiro que queda despois de que a carne (ou o xeo) desaparece. A blue note do jazz, sétima menor ou terceira menor, que fai abrollar a saudade do que, estando, xa non está.

Vemos as Xemínidas porque Faetón está a descompoñerse. O que chamamos «choiva de estrelas Xemínidas» é, en realidade, unha caída a cámara lenta. Un fillo que segue precipitándose, milenios despois de que o raio de seu pai Zeus o fulminase do asento do condutor, lanzándonos o veo de cascallos, escamas, lascas.

VI. Da xeoloxía do alento

Aristóteles cría que os meteoros eran exhalacións da terra. Un suspiro seco que ascende e se incendia.

É atraente a idea de que o ceo non é máis ca o catálogo dos nosos propios alentos esquecidos, converténdose en luz por pura fricción contra o baleiro.

Ser, non é así.

VII. Do comercio do asombro

Safo, desde Mitilene ou desde Palas de Rei, escribiría: As estrelas agochan a súa forma brillante xunta a fermosa Lúa . ἄστερες μὲν ἀμφὶ κάλαν σελάνναν ἂψ ἀποκρύπτοισι φάεννον εἶδος, ὄπποτα πλήθοισα μάλιστα λάμπηι γᾶν […] ἀργυρία.

As estrelas, arredor da fermosa Lúa, agochan de novo a súa forma escintilante cando ela, en plenitude, máis brilla sobre a Terra [           ] de prata.

Os meteoros prefiren a Lúa nova ou minguante para existir. Como a deste 13 de xaneiro, son o lembrete de que o universo é unha xirándola violenta e cun fin remoto ou sen fin.

Cada racha luminosa é un pouco de Faetón deixando de existir para que ti poidas dicir: «Aí, aí, viches?!». Como intercambio é desigual. Unha pedra por un asombro.

VIII. Dos asombros que queremos que perduren

Aquí abaixo non nos conformamos cos residuos do que foi asombroso. Cos entullos, cos cachotes. Escollemos que este rastro de terra viva sen inventarios de cinza: con monte xestionado, fragas e árbores senlleiras. Ulloa viva. Meirás e me volverás. O patrimonio non é un meteoro; o asombro non caduca se -como os canavais, os xuncos do infinito literario e vizoso- redobramos sen dobregar, brandeamos sen crebar.