A Coruña.- A editorial Galaxia, o emblema da literatura en galego, acaba de sacar unha colección de autoras novas traducidas ao castelán destinada ao mercado español que pretende romper unha anella fronteira: a que durante décadas mantivo boa parte da literatura galega confinada ao seu propio ecosistema lingüístico. O proxecto recupera o selo Mar Maior, nado hai anos con vocación de abrir os clásicos galegos ao mercado latinoamericano, dirixido agora directamente ás librerías españolas.

O movemento ten algo de xesto político e cultural. Fundada en 1950, en plena ditadura franquista, Galaxia foi durante décadas un dos principais refuxios da lingua galega e un dos motores da súa reconstrución cultural. Polo seu catálogo pasaron nomes como Álvaro Cunqueiro, Eduardo Blanco Amor, Rosalía de Castro, Castelao, Ánxel Fole, Carlos Casares… Ao redor da editorial articulouse ademais boa parte do pensamento galeguista do século XX.

Durante anos, a editorial representou algo parecido a unha institución nacional das letras galegas. Primeiro resistindo á censura franquista e despois construíndo un mercado editorial estable en galego, con coleccións escolares, ensaio, narrativa e literatura infantil. Agora intenta sacar esa literatura dun espazo moitas veces periférico para competir nun mercado estatal dominado por grandes grupos editoriais madrileños e cataláns.

Escaparate dunha xeración

«A nosa idea non era traducir os clásicos, senón a xente nova que se foi incorporando nos últimos anos á literatura en galego», explica Marcos S. Calveiro, director editorial de Galaxia. Segundo explica, a editorial non busca converter a colección nun museo de autores consagrados, senón utilizala como escaparate dunha xeración que xa ten lectores en Galicia e que agora quere ampliar o radio de acción.

Mar Maior naceu orixinalmente na década dos 2000 como un proxecto de internacionalización da literatura galega, especialmente orientado a América Latina. O selo publicou traducións ao castelán de clásicos e autores contemporáneos galegos para abrir mercado en países como Arxentina, Uruguai e México, incluso Brasil, con títulos traducidos ao portugués brasileiro. A nova etapa cambia o foco. «Recuperamos Mar Maior coa idea de chegar fóra, ao mercado español, e saír en bloque para mostrar a esa xeración de autoras novas que en estilo, temáticas e calidade están á altura da literatura en castelán, en italiano, en catalán, en francés…», sinala Calveiro.

A palabra «bloque» aparece varias veces nas conversacións sobre a colección. Non se trata unicamente de publicar libros traducidos ao castelán, algo que xa sucedía de forma illada, senón de presentar unha corrente literaria reconocible composta por mulleres.

No catálogo aparecen nomes como Antía Yáñez, Ana Varela, Lara Dopazo, Berta Dávila, María Reimóndez, autoras que levan anos renovando a narrativa galega desde rexistros moi distintos. Tamén o de Begoña Caamaño, homenaxeada no Día das Letras Galegas que se celebrou o pasado domingo. Hai novelas atravesadas pola precariedade, a saúde mental, os coidados, a violencia, o desexo, o mundo rural, a memoria familiar… Tamén unha forma distinta de construír personaxes e conflitos, afastada dos modelos masculinos que dominaron durante décadas boa parte do canon galego.

Excepcións

«Hai 30 anos na literatura galega as mulleres practicamente non existían, había algunha excepción, pero eran iso, excepcións. Agora xa non pedimos permiso», afirma Antía Yáñez, unha das escritoras incluídas na colección con Senlleiras, unha novela de misterio e denuncia social que conecta as vidas de varias mulleres a través de distintas épocas para abordar a violencia machista e a desigualdade. «A maioría de lectoras son mulleres, que son máis selectivas porque non queren que lles conten sempre as mesmas historias de señores».

Yáñez lembra que estudo Hábitos de Lectura e Compra de Libros en España 2025 do Ministerio de Cultura sitúa a porcentaxe de mulleres lectoras no 72,3%, fronte ao 59,8% dos homes. E relaciona ademais esa transformación co crecemento da lectura entre mulleres e mozas. «Tamén é un falso mito iso de que os mozos non len. Ao contrario. Segundo o informe, o 76,9% da poboación de 14 a 24 anos declárase lectora de libros, fronte ao 67% do tramo de 25 a 64 anos e o 58% do grupo de máis de 65».

A colección parece dialogar con esa nova contorna lectora. Moitas das autoras de Mar Maior conseguiron construír comunidades de lectores novos en Galicia e ampliaron o perímetro temático da literatura galega contemporánea. Xa non escriben unicamente sobre identidade nacional ou memoria rural, aínda que eses asuntos sigan presentes, senón tamén sobre ansiedade, traballo precario, maternidade, relacións afectivas, saúde mental.

Un exemplo é Runrún, a novela de Ana Varela que forma parte da colección. O libro conta a historia de dúas irmás marcadas pola morte prematura dos seus pais e polo episodio psicótico que sofre unha delas, Aldara. A outra irmá, Uxía, carga cos coidados mentres intenta soster unha vida atravesada pola precariedade e o desgaste emocional. A novela transcorre en Ferrol, unha cidade industrial en decadencia, e explora a fraxilidade mental, os vínculos familiares e a sensación de vivir sempre ao bordo do derrube.

Mulleres que len

«En Galicia hai un movemento de mulleres que escriben, pero tamén un movemento de mulleres que len, e que fixeron da lectura case algo colectivo», sostén Varela. «Poida que teñamos un xeito propio e diferente de contar, pero tamén un xeito diferente de ler». A escritora describe a colección cunha mestura de ilusión e cautela: «O mercado en castelán é voraz. A aposta de Galaxia ten algo de romántico, emocionante e ilusionante».

Esa idea do risco aparece tamén no relato dos responsables da editorial. «É unha aposta arriscada porque o mercado editorial español é unha xungla», admite Calveiro. O editor insiste en que o proxecto está pensado a longo prazo e non como unha operación rápida de vendas. «Non buscamos un pelotazo, isto é un proxecto de longo percorrido, pero claro que nos gustaría que algunha das obras fose un superventas. Os Cuentos gringos de Lara Dopazo son unha pasada».

A propia mecánica das traducións busca manter unha relación estreita cos textos orixinais. «As traducións corren a cargo das autoras, se elas queren traducir, se non, faino un tradutor», explica Calveiro. En moitos casos, as escritoras participan directamente no proceso de adaptación ao castelán, unha cuestión especialmente sensible en obras onde a oralidade, a paisaxe lingüística ou determinadas expresións forman parte da identidade narrativa.

Anomalía do sistema literario español

A relevancia da operación ten que ver tamén cunha vella anomalía do sistema literario español: a escasa circulación de obras escritas orixinalmente noutras linguas do Estado. Mentres autores latinoamericanos ou anglosaxóns chegan de xeito constante ao mercado español, boa parte da literatura galega, vasca ou catalá segue movéndose en circuítos reducidos. Mar Maior intenta romper esa dinámica e facelo ademais desde unha editorial galega, non desde un gran grupo con sede en Madrid ou Barcelona.

«A aposta de Galaxia é moi relevante. En Galicia é unha das editoriais máis importantes, pero en comparanza coas grandes editoras catalás e madrileñas, é pequena. E o mercado literario español é unha selva», coincide Antía Yáñez.

A frase serve tamén para entender o alcance simbólico do proxecto: unha editorial que naceu hai 75 anos para protexer unha lingua perseguida e que durante décadas foi vista como unha casa ligada aos grandes nomes masculinos das letras galegas, intenta agora colocar na conversación literaria española ás escritoras novas que desmontaron boa parte desa vella repartición de papeis, para mostrar que a literatura galega contemporánea xa non se parece á imaxe que moitos lectores españois conservan dela.