«Maldito diario: Nestes días temos á vista a triste nova do asasinato tamén en Castro de Rei do compañeiro Dositeo Pérez Fernández… foi alcanzado por un proxectil que lle atravesou o cranio deixándoo morto instantáneo. Unha vez recoñecido o cadáver resultou ser un antigo amigo do mesmo que o matou, dicíndolles aos demais alí mesmo que matara a un amigo, e moi contento, pois dicía este criminal: ‘¡Que se foda!’. ‘Para nós o matar é un honor’. Pois este criminal é o coñecido malgastador Amieira de Villaesteba (Saviñao). Pertencía á Banda Negra de Monforte. Díxolle un día destes a un veciño falando dos crimes que facía todos os días: ‘Mira, o teu sogro é gordo, pero seis máis gordos aínda deixámolos tirados como seis porcos na estrada, e aínda tiñan bastante diñeiro, que eramos catro e tocáronnos a vinte e tres pesos e unha peseta e tres reais, e algúns botóns de ouro’».

Este é un dos relatos dos tempos e os usos da represión na citada zona do sur de Lugo durante os primeiros días do golpe de Estado fascista de 1936. Escribiunos un dos perseguidos desde o agocho no que logrou refuxiarse, na casa duns parentes lonxanos, de filiación monárquica. Alí, ao longo de mes e pico, foi apuntando o que vira e o que lle contaban que estaba pasando. Logo dese tempo, logrou escapar, pero o manuscrito quedou na casa, na aldea de Estrumil, parroquia de Sobreda, municipio de O Saviñao. Non se descubriu ata 2006, ao realizar obras de reforma no edificio. «Os papeis atopounos un construtor que contratara a miña nai para arranxar un muro da casa. Foi xunto a ela cos papeis e díxolle: ‘Acabo de atopar o tesouro de Sierra Madre’», di Miguel Rodríguez, o membro da familia propietaria da casa de Estrumil que se encargou de conservar o diario. O escondido chamábase Manuel e era veciño de Vilachá, unha aldea de Castro de Rei de Lemos, unha parroquia do concello de Paradela. Miguel Rodríguez aventura que puido ser ata membro da corporación republicana de Paradela (un municipio atravesado polo camiño de Santiago, cuxo censo non alcanza agora os dous mil habitantes e en 1930 apenas superaba os cinco mil) porque usou papeletas do censo electoral para escribir a crónica coa que conxurou o horror. 20 follas de 21,5×16 cm que encabezou co título El terrorismo faccioso en Castro de Rey (Paradela) desde el día 18 de julio de 1936, día en que estalló el movimiento revolucionario faccioso, cuxo contido foi transcrito na súa maior parte no número 38 de Luzes.

O seu valor, máis aló da achega histórica, estriba nas circunstancias e na perspectiva da súa escritura. O da testemuña dos feitos que quere deixar constancia deles, e descríbeos coa narrativa popular dun conto de inverno, aínda que o uso do papel e o idioma oficiais lle contaxien ás veces algunha expresión burocrática. Esa vontade de crónica reflíctese no título e en que comece contando o histórico intento, o 20 de xullo, por parte de continxentes republicanos, ferroviarios de Monforte, artesáns e labradores doutras poboacións do sur de Lugo, de ocupar a capital e restaurar a orde legal. Alí atopáronse cunha emboscada de forzas do exército e a Garda Civil, que se despregaron seguindo en teoría ordes do gobernador civil, que xa fora feito prisioneiro. «Ao facer a retirada varios xa foron asasinados polas hordas facciosas e da Garda Civil, non podendo facer uso a maioría destes dos coches que antes os levaron, sendo tiroteados varios coches que lles cadraba pasar por sitios onde había Garda civil… Outros moitos ao saír de Lugo tiveron que pasar o río Miño a nado».

Defender a legalidade republicana

Manuel de Vilachá quedou a medio camiño, en Sarria, para defender a legalidade republicana nesa vila. Pero «coas armas de que dispoñían, que eran só escopetas e pistolas, era imposible defenderse dos máuseres e metralladoras que por momentos entraban en Sarria… e fóronse retirando amparados polo astro da noite, pois varios coches con Bandeira Bicolor cheos de fascistas e Garda Civil facíanse donos do pobo». O manual do perfecto golpista indica que hai que descabezar as autoridades civís. En 1936, o de descabezar non era figurado. «[O alcalde de Sarria, Antonio Páramo] atopábase na súa casa de O Lázaro en compañía do presidente do Comité de Castro de Rei, Don Xullo López González, e algúns outros compañeiros, dous gardas municipais á porta en evitación de atentados, cando se presentaron outros dous municipais requirindo ao Sr. alcalde que os acompañase a un asunto que lle conviña, e desde logo moi preto. Estes gardas eran dos que ingresara o Sr. Páramo durante a súa xestión, cría ter toda a súa confianza. E este xa se dispoñía a acompañalos cando o presidente do Comité de Castro de Rei se deu perfecta conta de que o alcalde de Sarria ía ser vítima daqueles dous miserables e este dixo: ‘Antoñito non saias que te queren matar’, pois en efecto non saíu grazas ao camarada de Castro de Rei e ao momento comprobaron que era verdade que o querían asasinar e entón estes dous municipaliños con outros do fascio situáronse diante da súa casa subidos en árbores de espeso ramaxe para podelo asasinar, pero compañeiros leais vixiaron a marcha dos pistoleiros antes citados, e entón o alcalde tirouse por unha fiestra, pola parte oposta da súa casa que daba a unha horta». Os golpistas poñerían prezo á cabeza de ambos: tres mil pesetas pola do alcalde, mil pola do presidente do Comité. Acabarían cobrando
as dúas.

A persecución non só alcanzaba aos cargos políticos. Nunha sociedade rural, a maioritaria entón en Galicia, onde practicamente todos se coñecían, non houbo guerra civil, senón unha depuración sistemática. Ás veces selectiva e, en ocasións, xeneralizada. «Moi preto oíanse fortes descargas que ao momento vimos no alto da Pena Ventureira e os seus cumes inmediatos que estaban cheas de revolucionarios con armas de guerra, despregaban guerrilla facendo descargas pechadas de fusil sobre as matas que atopaban; ao mesmo tempo que vemos isto, aparece a nutrida caravana de autocamións que viñan ao seu servizo nos que portaban canóns e metralladoras, pois segundo informes estas forzas procedían, as de Artillería, de Ferrol, e as de Infantería de Lugo e Coruña e nutridas Centurias de Falanxe. Estas forzas seguiron ata [o campo de] a Feira, partíndose grupos de fascistas polos pobos nas súas bastas dilixencias de saqueo e maltrato ás xentes humildes».

«Ao pasar polo pobo de O Pereiro, alí entraron na casa de Don Julio G. Teijeiro que, logo de levar todo o que lles deu en gana, procederon ao esnaquizo de casa e mobles e louza e batería de cociña, convertendo a casa do citado Señor e Doutor nun cadro de ruínas, e desprezos ata cos seus caseiros, indo unirse coa outra partida de insurrectos ao Campo da Feira, pois alí entón na casa do alcalde de Paradela, don José López Armesto, industrial no citado Campo da Feira…. que tamén saquearon o comercio e todo o que tiña, entre outros artigos: botellas de licores, conservas, galletas, cafés, azucres, viños tostados e rancios, bacallaus e panecillos e o viño que tiña en bocois, e logo de beber o que lles deu en gana puxéronse a tiros cos envases e vertéronos polo chan. Tamén tiña este Señor para o arranxo da súa casa unha decena de galiñas máis ou menos e matáronllas guisándoas alí mesmo, en que logo saíron case todos bébedos, pois para mellor incharse e levar para as súas casas estiveron polas casas do pobo roubando lacóns e chourizos como fixeron en todos os pobos por onde pasaban… Foi grande cousa a conduta do derrotado candidato Sr. Saco Rivera e o seu criado asasino O Carrozas, con rabia porque este pobo consciente dos seus deberes derrotounos en todo o municipio nas últimas eleccións, pois cría que tiñamos obrigación de darlle o voto, pero foi todo o contrario, por iso veu enfurecido a comer as galiñas do alcalde… Así foi a conduta do exdeputado Saco e os seus colegas, tal foi a borracheira que alí mesmo asasinaron a un compañeiro da Falanxe, que lle fixeron un disparo na gorxa e outro no peito, que quixeron ocultar pero as mulleres de Mosteiro Vello vírono claro e os nenos».

Odio ao rival político

O que describe Manuel de Vilachá non son precisamente unhas tropas militares que conquistaban territorios, ou unha nova orde imposta pola forza que se desfacía dos seus rivais con simulacros de xuízos. Eran bandas de facinorosos (algún con pasado republicano) en gran parte sen moita máis carga ideolóxica que o odio ao rival político e o amor aos seus propios intereses, espertados e espoliados por saberse imbuídos dun poder absoluto. «[quitaban] ás xentes obrigadas e amedrentadas o que ben necesitaban nos seus pobres fogares, a maioría deles, uns con ovos, outros carnes, diñeiro e años, que tiñan alí un rabaño duns douscentos e todos os días se comían un ou dous e o mesmo lacóns, chourizos e manteigas; alí inchábanse eles e os seus agregados que todos os días era un festín, que algúns xa non comían nada nas súas casas, pois alí había para todos, para comer e diñeiro, só facían grandes pilas de sacos con centeo, patacas, xudías e outras cousas que o que non podían comer vendíano e gardaban para eles, disto boa parte, tamén ía para os xefazos de Sarria que de acordo con eles se enchían os petos, así que eles recollíanos como donativos para a fronte e a fronte eran eles, pois algúns ben de cerca tiñan na súa casa débeda por valor de máis de mil pesetas, isto segundo persoa ben decatada… prestou réditos e fixo beneficios a conta de roubar republicanos».

Pero o latrocinio non ocultaba as traxedias. O sur de Lugo foi, segundo a Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica, a zona máis castigada pola represión nos primeiros días do golpe. Entre os asasinatos que narra o diario está o do presidente do comité republicano de Castro de Rei, «ao que segundo o levaban diante lle fixeron varios disparos polas costas. Foron grandes os laios daquel home para que o deixasen en liberdade, e eles ríanse os miserables: que no medio do monte deixárono sen vida, botando sangue a gallarón, e, logo que isto cometen, marcháronse moi contentos que a preguntas dos seus xefes si o detiveran contestaron moi orgullosos: «Si, prendémolo, pero ao pouco de vir connosco tropezou e non se levantou, e entón nós deixámolo; que o levante a súa familia se quere’… Do mesmo xeito procederon co médico do veciño concello do Incio, coñecido por O Pequeniño, home nobre, honrado e republicano, moi apreciado polo público, polos seus bos sentimentos e como médico moi listo e compadecido do pobre, sendo unha gran perda xeral tanto pola súa persoa como polos seus dotes científicos». (Manuel Díaz, «O Pequeniño», que fora informante de Gregorio Marañón, foi con todo arrastrado cinco quilómetros da cola dun cabalo antes de ser rematado).

Os últimos feitos apuntados no diario escondido son sempre asasinatos: «…e unha vez que tal feito consumaron estes criminais chegan moi contentos ao cuartel de Pacios, ou sexa, de Paradela, contándoo aos seus xefecillos e entón dinlle ao cociñero: ‘Un lacón máis ó pote que xa hai outro porco morto´. E que bromas eles non se gastaron por aquel morto e outros máis, contando os matadores como clamaba e xemía. En fin, que moito máis tiña que detallar este feito pero dáme pena describilo e o mesmo outros novos detalles que en verdade debían figurar neste memorial, pero outros haberá que o farán». Así finalizou o seu relato o cronista oculto, porque non puido ou quixo contar xa máis desmáns, ou porque conseguiu acabar co seu encerro. Porque Manuel de Vilachá logrou saír de alí e sobrevivir. Quizá para que, corenta anos despois, a vida dese un punto de xiro.

Manuel sobreviviu na Coruña, entón un lugar moito máis afastado de Paradela que os 150 quilómetros de distancia física que hai entre os dous lugares. Non tiña denuncia algunha sobre si, e sábese que traballou no bar da estación de ferrocarril, e que tivo dous fillos. Como a maioría dos vencidos, non debeu falar moito do seu pasado, nin da súa ideoloxía. Os dous fillos ingresaron na entón Policía Armada. Os descendentes da casa de Estrumil que deran acubillo a Manuel naquel verán de 1936 tamén creceron, e non precisamente na devoción monárquica familiar. No verán de 1975, pouco antes da morte de Franco, os dous policías interviñeron na detención de dous irmáns de Miguel Rodríguez, Xan en Monforte e Anxos en Santiago, acusados de pertencer ao FRAP (Fronte Revolucionaria Antifascista e Patriota). «Os dous fillos de Manuel nunca souberon que detiveran a membros da familia que ocultara ao seu pai», comenta Miguel Rodríguez. «Cando morreu Manuel, perdémoslles a pista, e el nunca o soubo ou non llo debeu dicir a eles». O tempo pasa, o medo non.