12 de DECEMBRO

Venres | Quedan 19 para o 2026

• O Ceo na Galiza: Chegamos ás portas da fin de semana baixo un ceo que, se o norte o permite, comeza a ser escenario da chuvia de estrelas das Xemínidas. Hoxe a actividade intensifícase. Xa non miramos tanto aos planetas, senón a eses trazos brillantes que riscan a escuridade. É noite de pedir desexos rápidos. Coa lúa erguéndose tarde, temos unha «xanela escura» perfecta entre o solpor e a media noite para observar o firmamento profundo.
• ☉ O Sol: O noso reloxo cósmico marca a saída ás 08:57 h e a posta ás 17:57 h. Exactamente 9 horas de luz. Nin un minuto máis. Estamos no estancamento solar: as tardes xa non minguarán máis (tocaron fondo), pero as mañás aínda seguirán roubándonos luz ata xaneiro. É o tempo do «solpor conxelado».
• ☾ A Lúa entra oficialmente na fase de Cuarto Minguante (arredor do 55-50% iluminada). Hoxe é lúa trasnoitadora. Non asomará polo leste ata ben pasada a media noite (arredor das 00:30 do sábado), o que nos regala un venres pola noite de escuridade natural profunda, ideal para a introspección ou para amantes da astronomía.
• 🍂 No Calendario Xaponés: Hoxe acontece o cambio que anunciabamos onte. Entramos na micro-estación (Kō) número 62: Kuma ana ni komoru (熊蟄穴), «O oso encérrase na súa cova». Dende hoxe ata o 16 de decembro, a natureza dita o recollemento.
• No noso Al-manakh: O venres é o día da congregación (Jumu’ah), día sagrado na semana islámica. No calendario lunar, hoxe é o 21 de Jumada al-Thani de 1447. Entramos no derradeiro terzo do mes.
• Revolución Francesa: Hoxe é o 22 de Frimario do ano 234. A planta do día é o Breixo ou Uz (Bruyère). Tingue os nosos montes de morado e resiste os ventos e os chans acedos. Pai de pipas e carbóns. Símbolo de soidade e resistencia, hoxe é o día de honrar a beleza do monte baixo, ese que non precisa ser un carballo para darse á estoica beleza.
• ⚓ A Sabedoría Popular: hoxe é a Virxe de Guadalupe. Aínda que patroa de América e México, na Galiza ten un eco especial pola nosa diáspora e pola «Rianxeira» (malia que a de Rianxo é en setembro, a devoción mestúrase no sentir popular), composta en Bos Aires en 1947 e en homenaxe a Castelao.
• Pangalaicotone do día: Para un venres de Decembro no que o oso se mete na cova e o breixo resiste no monte, a cor non pode ser outra que Vermello Baga de Acivro (Holly Berry Red). Ese punto de cor vibrante, case sanguiño, que salpica o verde escuro das sebes nos camiños. Non é o vermello comercial do Nadal, máis o vermello da supervivencia no inverno, o alimento dos merlos e -oxalá quedasen! pitas de monte-, un aviso de vida no medio da xeada. Cor para levar na bufanda, nos beizos. No anarcosindicalismo da decoración do fogar, anti-gris, anti-beige.

Baga de acivro.

O oso encerrado na cova

O cerebro é unha máquina de supervivencia, un órgano deseñado non para a felicidade, senón para non morrer. Pero algo hai nese deseño que levanta suspicacias. Segundo un paradigma dos psicólogos evolutivos C.A. Soper e Todd K. Shackelford, o que nos define máis aló da linguaxe, a cultura ou a intelixencia abstracta é que somos a única criatura sobre a terra que se viu na obriga de negociar co abismo. Para eles, o suicidio é a presión selectiva central, o cicel invisible que esculpiu a mente humana. Din que inventamos mil maneiras de non acabar con nós mesmos, unha vez descubrimos que podiamos facelo.

Desde outra perspectiva máis adventicia ou esperanzada, eu diría que a nosa humanidade se esculpe co cicel da teimosía sublime de saber que podemos marchar dun portazo, pero preferimos quedar escoitando ferver o café, cartografando a nosa galaxia, programando un robot para nanocirurxías sobre unha pel de uva, tendendo viadutos e acariñando cans.

Porén, o noso cerebro de superviventes pode sobrevivir malvivindo. O noso rumiar constante arranxando pasados e preparando futuros fainos proclives a narrativas internas sen fin que, lonxe de nos tranquilizar, nos trastornan. Temos un oso encerrado na cova. E non sempre hiberna nin descansa como merecería.

Canto tranquiliza a estatística. Con esa fasquía de respectable exactitude que ten. Dicimos «un de cada oito habitantes do planeta padece un trastorno mental» e ficamos satisfeitas, coma se ao metermos o sufrimento nunha folla de cálculo se volvese máis manexable. Porén, como boa musa fría, a estatística ten o mal costume de non explicar nada do importante. Non nos conta canto pesan as tres da mañá nun piso de Vilanova de Arousa, nin a ruminación ansiosa dun adolescente en Toquio.

⁂

G. e compañeiros de noite en Ancares, col. persoal.

Convivín 3 décadas da vida coa precariedade no sistema de saúde mental. Durmía no cuarto do lado, compartía as cuncas rotas comigo e todo o ADN que compartín nunca, vírame medrar, aprendérame a ler, vírao medrar, pintar, escalar montañas coma un oso dos Ancares, gañar todas as medallas e trofeos da casa, comprar centos de libros, escoitar ska, folk e Béla Bartók, adorar o cine de Welles e as novelas de Bernhard e Cortázar, ser fermosamente tímido, introvertido. Convivín coas medicacións de cabalo (haloperidol, lonseren, sinogan, akineton, olanzapina, amilsulpiride, sertralina, oxcarbamacepina, clonacepan…), con aqueles efectos secundarios delirantes que ían en contra do que pretendían sandar (alelar a quen estaba no pozo da depresión, entumecer o pensamento de quen sumaba á introversión varios problemas sociais), convivín con ambulancias, policía, urxencias e internamentos forzosos. Con intentos de fuxida e de suicidio. Con violencia. Sostíveno ducias de veces na fiestra da casa. Unha noite non. Non o sostiven.

Non quería volvelo material literario ou poético. Parecíame lucrarme do seu padecer, poñer o foco en min e non nel. El e tantos e tantas na súa odisea eran quen o necesitaban. Cantos coñecín ao longo da vida que semellaban clons logo de ter pasado por tratamentos similares. Coma el, que sufriu internamentos aos 20 anos dos que saía coma un morto vivente, a boca seca, o pescozo apoucado, anos 80, suxeitalo á cama, tratalo como a un ser inferior, un trato vexatorio, decimonónico, para lucro de clínicas privadas. E logo o estigma. E o baleiro enorme, como unha pinga de óleo negro que cae en auga e ver como a auga aparta, con espanto. Asistín a como o estigmatizaba parte (non todo, por sorte) do persoal sanitario, confundindo amabilidade con infantilización; vin achegados, parentes, padriños, frotando as mans ante as súas xogadas no taboleiro (unha nai soa e o fillo maior malogrado… que presa tan fácil); vin médicos torcerme o fociño cando en consulta lles mencionaba a Thomas Szasz, preguntando por tratamentos sen tanta medicación, polo apoio emocional e social, pola psicoloxía, pola iatroxenia…

⁂

Querido G., meu amor, tes 19 anos e estás debuxando nos meus soños. Non damos feito para medrar e avellentar xuntos de novo, queremos enganar á física, burlar esa burocracia do espazotempo cunha simple folla de papel, pantalla ou poema.

Xa non regresaches dun 13 de decembro, o día 12 chamárasme na mañá. Falabamos case acotío. Durmiras mal, varios días. Gardara unhas infusións e melatonina para darche, por se che servían. Aínda as teño. E comezou un día de pesadelo. Chuvia a ballón. Manifestación de Alcoa. O aluminio funde a 660º C. Fuches a urxencias no centro de saúde. Era venres, conversas de Nadal. Ninguén te desfibrilou. Eu no Planetario e logo celebrando con poemas o aniversario doutro poeta na biblioteca do seu nome. Sen saber que ías xa desesperado a urxencias de hospital. Mamá recolléndome ao neno do xadrez, que só nos tiñamos os tres. Lembro coller un taxi a urxencias e falar do de Alcoa co taxista, o corazón como un animal nocturno trepándome gorxa arriba. A voz do médico non presaxiaba nada bo. Ten que vir alguén da familia. Unha sentenza gramatical. Estabas marchando só. Negáronche un trasplante de corazón. Negáronche un trasplante de corazón pola túa condición mental. Polo historial mental, que non presaxiaba nada bo. Eras suicida. Un suicida que non quería morrer. Inducíronche un coma. Nunca máis te vin vivir. Pasei horas falándoche, desesperada, dicindo cousas sen sentido. Palabras do familecto, que só entendiamos nós. [Pera vermella] [Dexo] [Australopithecus] [Cosmos] [Monte Perdido] [Pepiño dos Queixos] [Devesos] [Picos] …  Téñoche da man. Por favor. Queda.

⁂

G. e compañeiros no cumio, col. persoal

Neste mundo noso, a depresión é a principal causa de discapacidade a nivel mundial. Se ben case a metade dos suicidios non indican unha depresión previa, o suicidio é a cuarta causa de morte entre mozos de 15 a 29 anos. Que se di pronto. A crise económica e a inestabilidade xeopolítica están disparando os casos de burnout (a síndrome do traballador queimado).

O meu irmán lía filosofía. Entre outros, Camus. Aos vintepoucos roubeille O mito de Sísifo do andel e intentei traducilo cos escasos vimbios de francés que tiña da carreira. A primeira frase dese libro é: Non hai senón un problema filosófico en verdade serio: o suicidio.

Hai un dato que me pon os pelos de punta e cumpriría tatuar na axenda política: Galiza encabeza con frecuencia o consumo de ansiolíticos e sedantes en España. Vivimos nunha sociedade avellentada, onde tantas veces a soidade non é elección, senón condena imposta pola dispersión xeográfica e o abandono do rural. E non só se ceba cos maiores a soidade. Ou o medo.

Medran as receitas de ansiolíticos e antidepresivos, sobre todo entre menores de 19 anos, cun aumento de máis da metade no período 2019-2023, o que delata unha xeración nova que chega á vida adulta xa exhausta. Asemade, as listas de espera en áreas como Lugo, A Mariña e Monforte disparáronse, multiplicándose en número de pacientes e tempo de agarda, mentres noutros puntos do país se reducían, debuxando un mapa de inequidade interna moi clara.​

A taxa de suicidio sitúa Galicia por riba da media estatal, con arredor de 330 mortes en 2022 e unha incidencia superior aos 12 casos por 100.000 habitantes, unha cifra que, detrás da friaxe numérica, fala de persoas que non atoparon saída ningunha. Morre por suicidio unha persoa ao día na nosa comunidade, unha realidade que levou a crear asociacións específicas e plans de prevención, pero que segue revelando unha falla estrutural de coidados e de acompañamento.​

O propio órgano fiscalizador das contas públicas galegas detectou que a ratio de psiquiatras por habitante está arredor dun 40% por baixo das recomendacións da Organización Mundial da Saúde, o que supón consultas masificadas, seguimentos breves e unha medicina máis centrada na receita que na palabra. O máis escandaloso é que parte do orzamento planificado para saúde mental nos últimos anos quedou sen executar, o que significa que, mesmo cando hai recursos sobre o papel, non sempre se traducen en profesionais, prazas e servizos reais.​

Hai máis programas, máis discursos institucionais, máis días mundiais, pero para quen agarda meses por unha primeira consulta, a distancia entre o papel e a realidade torna insoportable​.

⁂

Visto coa perspectiva de case 40 anos despois, sospeito que ao meu irmán lle medicalizaron a tristeza e a confusión propias dun mozo de 20 anos. Acudiu aos maiores da familia, e os maiores da familia responderon levándoo a unha clínica privada dirixida por alguén que xogaba ao tenis con algún deses maiores da familia. Era máis cómodo. Gañaban todos. Todos menos un. Tie-break.

Porque medicalizamos a tristeza. Ante a falta de psicólogos na sanidade pública —unha eiva vergoñenta que converte a terapia nun luxo para ricos—, a resposta do sistema parece ser receitar a «pílula máis rápida». Estamos a tapar fendas estruturais con Diazepam. En Galiza, moitas avoas e moitos traballadores do mar ou do téxtil, moito profesorado e moito traballador da propia sanidade levan anos anestesiando a alma porque ninguén lles asegurou que tiñan dereito a sentir a dor sen avergoñarse. Quen sabe, pode que a saúde mental no mundo e na Galiza mellorase un pouquiño se, en vez de tanta campaña de concienciación en cores pastel, aceptaramos que estar mal é, ás veces, o máis san que podemos sentir. Que a sarabia golpea, pero non bota todo a perder. O perigo non é a tristeza; o perigo é crer que podemos extirpala coma se fose un quiste, esquecendo que moitas veces é tan só proba de estarmos vivos e de que o mundo é, si, un lugar complexo e fascinante. Mentres non entendamos iso, seguiremos facendo cola na farmacia, a ver se as drogas legais ou agora os chats de IA -os GePeTos, os Deep Minds de noite na man- fan o traballo que a filosofía, a retranca e a comunidade (a tribo, o clan) deixaron de facer hai tempo.

⁂

Como alguén que viviu décadas da vida cun ser querido en tratamentos durísimos e perpetuos,  coido que tampouco axuda frivolizar a saúde mental. Romantizala. Romantizala porque sabemos que vende. Que o vitimismo vende e, nun mundo compensatorio como é tantas veces o cultural e o literario, hai quen se beneficia da depresión de Virginia Woolf (pero non ela, alguén que se arroga o seu padecer) e dos suicidios de Plath, Pizarnik, Foster Wallace ou Casariego Córdoba.

Nun mundo que compensa e premia ser vítima volve difícil saber quen o é, toda vez que ducias de manipuladores son mellores vítimas que as propias vítimas. O que necesita a saúde mental é dignificación, non romantización; investimento, non frivolización.

A maioría da xente que precisa axuda non a recibe: calcúlase que só unha pequena parte das persoas con trastornos graves como a psicose ten acceso a servizos, e no caso da depresión arredor do 90% no mundo non conta cun tratamento adecuado. A fenda é brutal entre países ricos e pobres, pero tamén dentro de cada sociedade, onde o código postal, a renda ou o xénero poden decidir se alguén terá terapia, medicación e apoio ou quedará abandonado á súa sorte.​

Eu coñecín alguén tan pobre que até lle arrebataron as súas ideas, até a súa dor, o único que tivo algunha vez.

E coñecín máis: o mozo que guindou na Praza da Fariña, o cardiólogo que non aturou a dor ou -con canta dor recente- a querida nai dunha amiga que talvez creu estar peor dun leve deterioro mental do que realmente estaba. Pero unha vez máis, as listas de espera, ser paciente eterno nunha sanidade de pa-ciencia-ficción.

A crise de saúde mental é, en realidade, unha enorme pregunta política e ética: canto valen as vidas que se apagan nas estatísticas, que prioridade real teñen fronte a outras urxencias, que tipo de sociedade se constrúe cando a xente precisa se romper para ser vista.

 Tenda nevada, col. persoal

Vexo a xente nova reivindicando o dereito a sentírense mal, a ir ao psicólogo sen a vergoña que sentían os seus avós. Creo que iso é mellor que o tabú. Quizais a saúde mental non sexa acadar un estado de felicidade permanente —unha idea tan aburrida coma unha festa que nunca remata—, senón só a capacidade de soportar o absurdo da vida, o inxusta que sen dúbida é, cunha tamén absurda elegancia. E, a ser posible, sen tanta pastilla e cunha pouca máis de compañía.

⁂

Tardei moito en escribir esta páxina do almanaque de advento. Espero se comprenda. Todas temos osos hibernando na cova da escrita. Osas maiores que custa, que manca aínda, espertar.

G. e Pico Urriellu/Natanjo de Bulnes, col. persoal