A Coruña.- A represa que a empresa Gestión y Técnicas del Agua de La Toja, filial do grupo madrileño Gestagua, levantou este verán sobre o río Umia na localidade de Cabanelas, en Ribadumia (Pontevedra), bloqueou o seu curso e ameaza con favorecer a eutrofización das súas augas. Así o denunciaron varias asociacións ecoloxistas da comarca, así como científicos e organizacións ambientalistas e de mariscadoras agrupadas na Plataforma en Defensa da ría de Arousa (Pedra), na que desemboca o Umia e cuxos bancos de bivalvos poderían verse tamén en perigo polo aumento da salinidade deses caladoiros.

Aseguran que a finalidade do encoro, levantado como un dique de bloques de pedra que atravesa o río de beira a beira, é garantir a rega do campo de golf do Real Club de Golf de La Toja, situado na Toxa, no municipio do Grove. Tamén denuncian que o escaso caudal que deixou dificulta o movemento dos peixes e altera a dinámica natural do río, e que a auga embalsada pode favorecer o seu quecemento e crear condicións propicias para procesos de eutrofización e proliferación de cianobacterias. Pedra tamén reclama que se estude unha posible relación coa contaminación detectada na zona de baño de Cabanelas, que o Concello se viu obrigado a pechar.

A empresa, pola súa banda, nega que a actuación supoña unha nova captación ou unha nova presa e sostén que se trata da «reconstrución estable dunha represa xa existente» e vinculada historicamente á captación de Cabanelas. Segundo a súa versión, esa estrutura se levantaba provisionalmente en distintas ocasións e a solución permanente formulouse para evitar os episodios de turbidez que provocaban esas intervencións recorrentes. A compañía asegura ademais que o obxectivo da actuación é evitar a salinización da captación que abastece a illa da Toxa, «especificamente para vivendas, negocios e hoteis».

Segundo os datos manexados pola Plataforma, o caudal medio anual histórico do río é de 9,55 metros cúbicos por segundo, pero durante o verán sitúase arredor de 2,03. Para o colectivo, a interrupción provocada pola represa non garante o mantemento do caudal ecolóxico mínimo durante o período estival e pode afectar tanto á biodiversidade como á vida piscícola, «interrompendo a subida de especies remontantes e favorecendo a expansión de especies invasoras».

Intento hai dez anos

Gestagua, especializada na xestión do ciclo integral da auga e que traballa para concellos e administracións públicas de Galicia, Andalucía e Castela-A Mancha, xa tentara hai dez anos ampliar unha antiga captación do Umia, operación á que se opuxo o Concello de Ribadumia, o municipio limítrofe. En xullo pasado, e tras obter autorización da Xunta, reconstruíu a represa con bloques de pedra sobre vinte metros do leito do río.

Segundo a explicación que a empresa ofreceu a Luzes-Público, a actuación non pretende reter ou embalsar a auga, senón evitar a salinización da captación que abastece A Toxa. Gestagua sostén que a represa se reconstruía provisionalmente en distintas ocasións e que esas intervencións provocaran episodios de turbidez, polo que a solución autorizada por Augas de Galicia busca dar estabilidade á infraestrutura. O proxecto contempla, segundo a compañía, unha estrutura de material pétreo cunha pendente moi suave augas abaixo para favorecer o tránsito dos peixes e unha canle central destinada a concentrar a auga durante os períodos de menor caudal.

Porén, a obra, realizada o pasado xullo, reavivou as dúbidas sobre para que se utiliza realmente a auga obtida nese punto do río. Ecoloxistas, mariscadoras e o BNG sosteñen que se destina á rega do campo de golf do Real Club de Golf de A Toxa, o que a deputada nacionalista no Parlamento galego Montse Prado considera «irracional e incomprensible».

A empresa négao e defende que a actuación conta cos permisos pertinentes e lembra que o proxecto foi sometido ao procedemento de información pública e publicado no Boletín Oficial da provincia, sen que nos vinte días de prazo para presentar reclamacións se recibise ningunha alegación. Gestagua sostén ademais que a autorización foi concedida despois de solicitar os informes técnicos preceptivos e insiste en que a estrutura responde á reconstrución estable dunha represa que xa existía. A compañía asegura que a súa vontade é «compatibilizar a función da captación coa continuidade fluvial e os restantes usos do río».

Cambio climático

Nas súas demandas, a Plataforma en Defensa da Ría de Arousa reclama que se desmonte a estrutura e que a empresa busque outras alternativas para garantir a subministración. O seu presidente, o biólogo Xaquín Rubido, sitúa o problema nun escenario máis amplo: «Nun contexto de cambio climático, as perspectivas dos informes existentes anuncian unha ampliación do período estival con secas intensas que van comprometer o caudal ecolóxico do río». Ao seu xuízo, esa situación obriga as administracións a exercer unha maior protección sobre o Umia e sobre os usos sociais vinculados a el.

A PDRA tamén alerta das consecuencias que podería ter a acumulación de auga no tramo represado. «Ademais das inundacións, vaise favorecer un proceso de eutrofización con presenza de cianobacterias tóxicas», afirma Rubido, quen vincula ese risco ao aumento da temperatura da auga, á perda de osíxeno e á presenza de nutrientes. A plataforma advirte ademais de posibles efectos augas abaixo, na desembocadura do Umia, sobre o banco marisqueiro de O Sarrido, na ría de Arousa, que recibiría menos auga e vería, polo tanto, aumentada a súa salinidade.

«Ademais das inundacións, vaise favorecer un proceso de eutrofización con presenza de cianobacterias tóxicas» (Xaquín Rubido, presidente da Plataforma en Defensa da Ría de Arousa)

O alcalde de Ribadumia, o popular David Castro, asegura que a represa é «unha solución esaxerada», segundo declaracións a La Voz de Galicia. Aínda que entende que a Xunta tería esixido a Gestagua «todos os requisitos legais», lembra que o seu Concello non ten competencias nin medios para comprobalo, e advirte de que, se a infraestrutura derivou en consecuencias negativas, a responsabilidade recae en Augas de Galicia, o organismo da Xunta que a autorizou. O pasado domingo, un cento de persoas participaron nunha concentración xunto ao río convocada polo BNG e os ecoloxistas para esixir a demolición da represa.

A Consellería de Medio Ambiente e Cambio Climático, pola súa banda, confirmou que Augas de Galicia autorizou a actuación despois de solicitar os informes técnicos preceptivos e sometela a información pública sen que se presentasen alegacións. Segundo o Goberno galego, as inspeccións realizadas por persoal de Augas de Galicia e axentes ambientais concluíron que as obras se axustaban «en termos xerais» ás dimensións e materiais autorizados e que non se observaran afectacións negativas sobre a flora ou a fauna nin turbidez na auga.

Deficiencias na estrutura

A supervisión autonómica si detectou, non obstante, deficiencias na estrutura. En concreto, os inspectores constataron filtracións a través do corpo da represa que impedían o seu correcto funcionamento e tamén o paso previsto para os peixes. Augas de Galicia requiriu por iso á empresa que corrixise eses problemas. A Xunta advertiu de que, se o sistema de paso de fauna fluvial non funciona adecuadamente, deberá habilitarse «de inmediato» unha escala para peixes ou outro dispositivo equivalente.

Na súa resposta a este diario, Gestagua recoñece as deficiencias detectadas e asegura que está «traballando nas medidas correctoras necesarias». Sinala que facilitará posteriormente a comprobación desas medidas por Augas de Galicia e lembra que, unha vez executadas, a Xunta deberá verificar de novo o funcionamento da infraestrutura. «A nosa vontade é que a actuación cumpra integramente as condicións establecidas pola Administración» autonómica, afirma a compañía.

O BNG, porén, cuestiona a necesidade da solución proxectada, aprobada e executada. Montse Prado lembra que o Parlamento galego aprobou por unanimidade o 4 de marzo de 2016 unha iniciativa para que a Xunta buscase alternativas para a subministración de auga á illa da Toxa se non fose suficiente a subministración pública que chega ao Grove. Para os nacionalistas, a represa constitúe unha nova alteración dun río que xa soporta outras presións ambientais e Prado defínea como unha «agresión inxustificable».

Á controversia ambiental súmase agora a discusión sobre o destino da auga. No seu comunicado, a PDRA sostén que «La Toja SA [a empresa que xestiona o campo de golf] ten alternativas para regalo sen afectar á viabilidade do río» e reclama que se prioricen os usos sociais fronte aos privados.

Existe unha última controversia: a praia fluvial de Cabanelas, situada na contorna inmediata da represa, tivo que ser pechada temporalmente ao baño este verán despois de que o Concello de Ribadumia recibise da Consellería de Sanidade os resultados dunha mostra que situaba a contaminación microbiolóxica por riba dos límites legais. Os colectivos ecoloxistas reclamaron que se investigue se existe algunha relación entre este episodio e a menor circulación da auga no tramo represado.