A Coruña.- Coas Torres de Meirás, en Sada (A Coruña), poden pasar tres cousas. Unha: que o Tribunal Supremo declare que pertencen á familia de Francisco Franco e obrigue o Estado a devolverllas. Dúas: que, pola contra, decida que é un ben de propiedade pública e que non cabe indemnizar a familia do tirano, porque quedaría demostrado que este se apropiou indebidamente do inmoble e que os seus herdeiros o posuíron de mala fe sendo coñecedores dos delitos que o ditador cometería para facerse con el –simulación de compra-venda, fraude, coacción, abuso de autoridade, inmatriculación ilegal…–. E tres: que o inmoble construído por Emilia Pardo Bazán a finais do século XIX e as súas case 100 hectáreas de leiras son do Estado, pero que os descendentes do ditador deben ser indemnizados porque descoñecían as ilegalidades de orixe.

Esta última é a tese que sostivo a Audiencia Provincial da Coruña nunha sentenza de febreiro de 2021, que declarou nula a suposta doazón das Torres a Franco en 1938 afirmando que non se tratou dun agasallo persoal, senón á Xefatura do Estado, pero que os seus herdeiros terían dereito a recuperar os gastos de mantemento e mellora nos que terían incorrido desde 1975. Un ano antes, en 2020, a xuíza de Primeira Instancia número 1 da Coruña, Marta Canales, fallara en sentido contrario, entendendo probada a mala fe posesoria dos Franco e denegándolles calquera posibilidade de resarcimento.

Os xuíces da Sala Primeira do Civil do Tribunal Supremo, ante o que apelaron en casación tanto a familia do ditador como a Avogacía do Estado, reuníronse o pasado xoves pola mañá para deliberar e no seu caso votar sobre eses recursos. A pesar de que correu o ruxerruxe de que o fallo podería coñecerse o mesmo día, fontes do Tribunal aseguran que o debate podería estenderse e que, ao contrario do que sucedeu con outros casos –como o do exfiscal xeral do Estado, Álvaro García Ortiz–, non é probable que se filtre o resultado da votación antes de que se redacten e fagan públicas a sentenza definitiva e os seus fundamentos. Algo que, segundo as citadas fontes, podería demorarse semanas.

«Que o veredicto faga xustiza»

«Esperamos que o veredicto faga xustiza», pide Benito Portela, alcalde de Sada por Sadamaioría –unha organización local, independente pero vinculada á Anova de Xosé Manuel Beiras e Martiño Noriega–, cuxo Goberno, xunto a outras institucións, asociacións e particulares, forzou a Administración para executar accións xudiciais para recuperar as Torres. «Foi un traballo enorme de moitas persoas e institucións, das asociacións memorialistas, de historiadores como Manuel Pérez Lorenzo e Carlos Babío [cuxa investigación achou as probas chave dos delitos cometidos por Franco que permitiron fundamentar a reclamación xurídica do pazo], de xuristas como Miguel Torres Jack [representante legal do Concello de Sada], do exconcelleiro de Urbanismo Francisco Xosé Montouto, do exputado Antón Sánchez, da Deputación da Coruña, da Avogacía do Estado..». Unha curiosidade: a avogada do Estado que levou o caso das Torres é Consuelo Castro, a letrada que defendeu o ano pasado a García Ortiz das acusacións de revelación de segredos polas que finalmente foi condenado.

Volvendo a Meirás hai 88 anos, foi entón cando Franco se fixo co inmoble, en 1938, en plena guerra civil. Recibiuno como doazón ao xefe do Estado do Xunta Pro-Pazo do Caudillo, un organismo creado un ano antes por falanxistas e golpistas que supostamente comprou as Torres aos herdeiros de Emilia Pardo de Bazán. Fixérono con diñeiro obtido a través de requisas e recadacións forzosas entre fogares e institucións da provincia e mediante descontos obrigados nas nóminas de funcionarios e empregados públicos. Todos eran sinalados e represaliados se protestaban ou se opoñían ao espolio. En 1941, o ditador inscribiu o inmoble ao seu nome –non ao da Xefatura do Estado– con documentación falsa, simulando a compra por un prezo de 85.000 pesetas que en realidade nunca pagou.

Desde entón e durante toda a ditadura, os Franco utilizaron as Torres non só como residencia estival oficial –alí celebrábanse os consellos de ministro estivais–, senón como núcleo da trama que foron tecendo o tirano e os seus para acumular a súa fortuna persoal. Franco creou sociedades anónimas ao seu nome para xestionar a produción agrícola e madeireira do pazo, tarefas nas que traballan funcionarios públicos e mesmo gardas civís. Esas empresas nutríanse de fondos públicos en materiais e man de obra pero as súas plusvalías non ían parar ás arcas do Estado, senón á súa conta corrente. Tamén foi ampliando a leira desde as 67 hectáreas iniciais ás máis de 100 coas que chegou a contar, espoliando casas e parcelas a campesiños da zona. Algunhas vendéronse anos despois en varias operacións inmobiliarias para construír chalés e algunhas das urbanizacións de adosados que hoxe poboan Meirás.

Campesiños expulsados

Unha desas leiras foi a da avoa de Carlos Babío, o historiador cuxo traballo con Manuel Pérez Lorenzo permitiu fundamentar a demanda do Estado contra os Franco. A súa avoa vivía nunha vivenda lindeira ao pazo da que foi expulsada no ano 38 para engrosar a propiedade dos Franco. O seu marido, Francisco Babío Portela, fora asasinado a golpes polo fascistas tres anos antes por pertencer a un sindicato agrario. Á viúva e aos seus fillos obrigáronos a asinar os documentos de cesión da leira na sede central na Coruña do Banco Pastor, propiedade de Pedro Barrié de la Maza, home de palla de Franco e un dos principais impulsores do Xunta Pro-Pazo. En 1955 o tirano concedeulle o título de conde de Fenosa, por Unión Fenosa –hoxe parte de Naturgy–, a empresa eléctrica que o oligarca fundou facéndose coa que era propiedade de José Miñones, un empresario republicano coruñés fusilado polos franquistas tras o golpe.

«O que nós esiximos é que se declare non só que o pazo non é dos Franco, senón que foron posuidores de mala fe», explica Babío, que nunca reclamou que lle devolvan á súa familia a casa da súa avoa senón que, ao contrario, defende que esta tamén forme parte do patrimonio do Estado co resto de inmobles espoliados. «A Audiencia Provincial di na súa sentenza que a liquidación do estado posesorio das Torres debe establecerse en 1975, a data en que a herdou a súa viúva [Carmen Polo, a quen o exrei Juan Carlos de Borbón nomeou señora de Meirás ese mesmo ano], que coñecía perfectamente a ilegalidade porque participou dela. Logo legoulla á súa filla, Carmen Franco, cando morreu en 1988, e esta, aos netos cando faleceu en 2017. Todos sabían perfectamente que era froito dun espolio. Son os Franco os que teñen que indemnizar o Estado, non ao revés», sostén o historiador, que pon de exemplo a cantidade que recibiu a familia polos danos do incendio, nunca esclarecido do todo, que sufriu o inmoble hai 38 anos, o 18 de febreiro de 1978. As compañías de seguros pagáronlles 13 millóns de pesetas da época, máis de 720.000 euros a prezos de 2026.

As asociacións memorialistas levan décadas reclamando a recuperación das Torres de Meirás, nun proceso que empezou a abrirse camiño cando o Concello de Sada, gobernado polo nacionalista Abel López Soto –o hoxe rexedor, Benito Portela, era o seu secretario– pediu en 2007 á Xunta que o declarase ben de interese cultural (BIC) e obrigase aos Franco a abrir visitas ao público. Daquela, a Consellería de Cultura do Goberno autonómico, unha coalición de PSOE e BNG liderada polo socialista Emilio Pérez Touriño, estaba en mans de Ánxela Bugallo, unha profesora universitaria vinculada ao Bloque que tramitou a demanda municipal e a declaración de BIC en 2008. Os Franco responderon con varios litixios e torpedearon durante anos as aperturas ao público, pero a Xunta, coa que se fixo Alberto Núñez Feijóo en 2009, atrasou ata setembro de 2017 a primeira multa por incumprir as obrigas derivadas da declaración. Impúxolle 4.500 euros de sanción.

Poucos meses antes, e coa xestión do pazo xa en mans da Fundación Franco, que facía apoloxía da tiranía durante as visitas públicas a Meirás, Feijóo negouse a tramitar no Parlamento de Galicia unha proposta para reclamar a titularidade pública das Torres. Para defender esa negativa, o entón portavoz do PP, César Fernández Gil –home de confianza e asesor do entón presidente da Deputación de Ourense, Manuel Baltar–, usou citas de Carl Schmitt, un filósofo alemán activista do Partido Nazi de Adolf Hitler. O propio Feijóo deu por válida a tese de que Franco se fixo coas Torres por vontade popular: «Os galegos non estamos polo labor de pagar dúas veces o pazo de Meirás. Pagámolo no ano 38 cando o doamos á familia», dixo entón.

Pasividade da Xunta

En 2018, tras a morte de Carmen Polo e ante a pasividade da Xunta, a familia puxo as Torres á venda por oito millóns de euros. Para tratar de evitalo, a entón vicepresidenta da Deputación da Coruña polo BNG e hoxe alcaldesa de Santiago, Goretti Sanmartín, esixiu a Patrimonio Nacional e á Avogacía do Estado que, tendo en conta as probas achegadas polos investigadores e historiadores sobre os supostos delitos cometidos polos Franco para facerse con elas, iniciasen as accións xudiciais precisas para reclamar a súa devolución–que non expropiación, como dicía Feijóo– do inmoble. «O papel de Goretti Sanmartín foi clave no proceso», afirma Fernando Souto, expresidente da Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica dá Coruña. «Foi o momento no que a demanda da rúa se trasladou á maquinaria do Estado», coincide Carlos Babío.

«Despois de que a Fundación Francisco Franco fixese unhas visitas ao pazo onde facían apoloxía do ditador, e das críticas dos movementos sociais e de memoria histórica, contesteilles que igual que no seu momento histórico a Deputación colaborara para que os Franco se fixesen con el [a través do Xunta Pro-Pazo], agora ía colaborar no contrario: a súa recuperación», conta a alcaldesa de Santiago. «Con asociacións cívicas, as universidades e os concellos implicados, Sada e A Coruña, constituímos un Xunta Pro-Devolución que encargou un informe xurídico e histórico. Unha vez que se demostrou que a venda fora simulada, puxémonos en contacto co Estado para que tomase cartas no asunto, porque era o Estado quen o tiña que reclamar oficialmente», engade Sanmartín.

«Son os Franco os que teñen que indemnizar ao Estado, non ao revés» (Carlos Babío, historiador)

O 11 de xullo 2018, o Parlamento de Galicia aprobou por unanimidade esixir ao Estado que iniciase accións xudiciais para recuperar o pazo. O PP votou a favor e o seu portavoz daquela, Pedro Puy Fraga –sobriño de Manuel Fraga, doutor en Dereito e hoxe deputado no Congreso– dixo que a reclamación demostraba «a superioridade moral da democracia sobre a ditadura». A que se debeu ese cambio radical de postura do PP de Feijóo? «Probablemente ao triunfo poucas semanas antes [o 1 xuño] da moción de censura de Pedro Sánchez contra Mariano Rajoy», matiza Fernando Souto. «Non é o mesmo exporlle unha esixencia ao teu propio partido sabendo que o metes en problemas, que dispararlle ao rival!», engade Babío.

O historiador apunta que o Tribunal Supremo debería ter en conta agora o antecedente da súa propia xurisprudencia coas estatuas románicas do Pórtico da Gloria da catedral de Santiago, propiedade do Concello de Santiago, que Franco e Carmen Polo levaron a Meirás porque a segunda se encaprichou delas nunha visita ao Consistorio, e que acaban de ser recuperadas tras o longo periplo xudicial, iniciado en outubro dese mesmo ano, 2017, polo Goberno do entón alcalde, Martiño Noriega.

O certo é que aquel procedemento aseméllase ao das Torres, se non no fondo xurídico, si polo menos no valor simbólico que tería poñer fin á usurpación, en palabras da escritora galega Marilar Aleixandre, máis emblemática do franquismo. Tamén na intriga que provocan os tempos procesuais. En febreiro 2019, un xulgado de Primeira Instancia de Madrid, o 41, desestimou a demanda do Concello de Santiago, e a Audiencia Provincial da capital do Estado validou esa sentenza dez meses despois alegando que «os bens reivindicados non estaban adecuadamente identificados». En xuño do ano pasado, con todo, o Tribunal Supremo revogou os fallos anteriores e declarou que as instancias previas cometeran un «erro patente na valoración da proba», e que as estatuas de Isaac e Abraham esculpidas no taller do Mestre Mateo pertencen ao Concello da capital de Galicia.

«A identificación das estatuas reivindicadas como as que están en poder dos demandados é clara e despréndese sen lugar a dúbida dos documentos achegados e do informe pericial emitido sen posibilidade de dúbida», di a sentenza. Dous dos xuíces do Supremo que a asinaron –Pedro José Vela Torres e Ignacio Sancho Gargallo, presidente da Sala Primeira– están agora entre os que deberán decidir se as Torres de Meirás tamén son propiedade da cidadanía, e non dos descendentes do tirano que llas espoliou a todo un país.