Moito se fala de Rosalía. A cantante, xa saben. Non só se fala dela para eloxiar o seu último disco, senón tamén para acusala de apropiación da cultura latina, de xéneros musicais, de apropiacion relixiosa, de facer propaganda católica e de ter unha tendencia cara á dereita política. Mi má! O da apropiación é un tema deste século que me resulta moi complexo. Zara, por exemplo, «aprópiase» de todo o que ve, copia todas as tendencias coma se fose unha Xerox atolada. A última son as camisetas de fútbol con aire retro e co nome de Monte Alto. Nos anos 90 do pasado século, o deseñador xermano Helmut Lang revolucionou a moda ao poñer bandas reflectoras nas pernas dos seus pantalóns. Un estilo inspirado nos pantalóns dos uniformes da xente que recolle o lixo en Berlín. O «My Sweet Lord» de George Harrison é unha apropiación (máis ben, plaxio) do «He’s so fine» das The Chiffons. A marca Supreme «apropiouse» do estilo gráfico da artista Barbara Kruger. No filme de Tarantino Pulp Fiction, a secuencia de baile entre Travolta e Uma Thurman é unha apropiación ou unha homenaxe á escena do baile en «Oito e medio», de Fellini?

Os fascistas de VOX apropiáronse da bandeira española, e agora parece que o país é só deles. O mesmo fixeron os neonazis coa estética punk. Calzaron as Dr. Martens de punta de ferro, cortaron os pelos como se facía en moitas tribos de nativos norteamericanos, puxeron a chaqueta bomber e tira pra diante. Tamén se apropiaron desta estética moitos homes gais. Tanto é así que xa non sabes se quen vai detrás de ti na rúa é un neonazi, un gai ou un punk trasnoitado. Estavos a cousa complicada.

Os autores que escriben dende unha voz dunha etnia á que non pertencen poden ser acusados de apropiación de temas de minorías desfavorecidas. Flaubert veríase en apuros por apropiarse dos pensamentos dunha muller. Madame Bovary quedaría nun caixón sen publicar. A Anna Karenina sería outra descoñecida. Eu non podería escribir unha novela «roubándolle» a voz a Rosalinda, unha vella nonaxenaria que, entre outras cousas, despeza un soldado fascista.  Tamén din que os actores que interpretan unha persoa trans deberían ser trans, ou que os que fan dunha persoa gai ou queer deberían ser gais ou queer. Mais ninguén indica que debemos facer para encontrar un actor que interprete un papel dun tipo como Hannibal Lecter. Eu penso que unha das prerrogativas e da maxia da arte é que non hai leis. Roubar, copiar ideas para inspirarse e inventar personaxes que non teñan nada que ver co artista forma tamén parte desa arte, se non é a arte en si mesma. Mais, ollo!, unha cousa é inspirarse e outra distinta é plaxiar e copiar en papel carbón (os que saibades qué o papel carbón explicádellelo aos demais).

Falaba de Rosalía. Ela di nas entrevistas que o tema relixioso foi o resultado dun par de anos lendo autoras místicas. Ben, persoalmente non me molesta que se apropie da estética relixiosa. De feito, nunca me pareceu unha monxa ou unha santa na portada do disco LUX. A min lémbrame unha enfermeira da Segunda Guerra Mundial ou da nosa Guerra Civil. Unha traballadora da Cruz Vermella que, ante tanta brutalidade, toleou e tiveron que poñerlle unha camisa de forza. Paréceme unha enfermeira toliña, farta de ver miserias. Aínda que a pureza virxinal da brancura do seu uniforme descarta a miña idea, cadaquén ten a súa opinión. Rosalía abraza sempre os símbolos do «españolismo»: os touros, o traxe de toureiro, o flamenco e, agora, a relixión católica. Con todo, eu insisto en que a imaxe é a dunha enfermeira que toleou.

Deixando a un lado o tema relixioso, onde non quero perder o tempo, porque Deus non existe e xa sabemos iso do opio do pobo, eu quería falar da  artista Pilar Albarracín e de como unha das súas obras aparece no LUX de Rosalía. Albarracín leva anos facendo unha arte feminista e crítica co status quo do patriarcado, mesturando a arte cun humor e unha sátira intelixente e fermosa. Ela tamén abraza o «españolismo», pero para facer unha crítica corrosiva, humorística e astuta do que significa ser unha muller española. Hai anos vin a súa obra Viva España nunha exposición no Brooklyn Museum, onde recibiu unhas críticas fantásticas. É un vídeo dela camiñando pola Gran Vía, vestida cunha gabardina amarela e cunha pequena orquestra de pasodobre xusto detrás. A orquestra vai pegada aos seus pasos, acosándoa, tocando un clásico da España máis profunda. A mensaxe queda clara, pero non por iso podes deixar de rir. En canto vin un dos vídeos de Rosalía, acompañada dunha orquestra camiñando pola rúa e subida nun autobús, pensei nesa obra de Pilar Albarracín.

Supoño que Rosalía non coñece a obra desta artista, especialmente porque a súa apropiación non ten que ver absolutamente nada co feminismo de Albarracín. Tampouco me queda claro que teñen que ver esas imaxes coa canción «Berghain», pero aínda que ela non coñeza a artista, alguén do seu equipo tivo a idea de «apropiarse» desa imaxe que Albarracín creou hai moitos anos. Vendo os dous vídeos paréceme inescusable que Rosalía non fixera unha nota ao pé de páxina para agradecerllo ou para comentar que o vídeo de «Berghain»* está inspirado no traballo de Albarracín. Cando se estreou Pulp Fiction, Tarantino falaba nunha entrevista da influencia de Fellini na súa obra.

Facer arte crítica, satírica e de denuncia social penso que é unha responsabilidade dos artistas, especialmente das mulleres artistas, mais xa dixen que a arte non ten leis. Cada un fai o que lle peta. Se Rosalía quere facer reggaeton, bachata, unha aria ou cantar flamenco, que pasaporte ten que ter para que certa xente non se poña feita unha furia? Se quere imitar as místicas, quen son eu para dicirlle que non se pode apropiar de ideas de santas? Aínda que o fascismo e a relixion católica son como unlla e carne, penso que a apropiación relixiosa de Rosalía é máis ben unha apropiación espiritual. Outra cousa ben distinta é apropiarse dunha imaxe que pertence a Pilar Albarracín sen darlle o recoñecemento que merece.

Performance de Viva España, 2004 | Pilar Albarracín

En resumo, non importa se queres vestir de enfermeira tola ou de monxa, tanto dá se queres camiñar pola Gran Vía cunha orquestra de pasodobre perseguíndote; o importante é recoñecer o traballo que te inspirou e non deixar de comunicar, de denunciar, de facer unha música xenial e impensable, de mesturar o barroco co flamenco, de facer arte que sorprenda e que deleite, que nos faga máis humanos, que nos mova, que nos faga falar, rir ou chorar, aínda que nos chamen apropiadoras ou tolas. Xa o dicía Rosalía (a poeta). Cando pasemos, que ata os paxaros murmuren: «Aí vai a tola soñando».

*Que á canción en alemán lle puxera «Berghain», que é o nome do club que foi o máis underground de Berlín, é levar a xentrificacion á estratosfera, mais xa hai tempo que esta cidade se converteu no patio de xogos dos fillos de oligarcas rusos, dos hipsters e das inmobiliarias internacionais.