Nunha semana mergullado no mundo do negacionismo, Fernando Mahía analiza o éxito de relatos conspiranoicos como o terraplanismo, teorías que desafían a ciencia oficial. Entre o escepticismo e a empatía, o xornalista pon en cuestión o pensamento negacionista. Aínda así, unha pequena fenda nun discurso suxire que o diálogo podería, quizais, cambiar algo.

LUNS

Coma quen chega ao fondo do mar e dá cun horríbel peixe abisal, acabo de atoparme cun reel de Instagram de Pedro Buerbaum, un deses youtubers millonarios, entrepeneurs e ultraliberais que fuxiron do Estado español porque Hacienda ens roba.

O reel mostra un extracto do seu videopodcast de entrevistas. Fronte a Buerbaum está sentado un rapaz duns 30 anos. Ten o pelo medio largo, moi liso. Viste americana negra e xersei escuro. Fala con voz grave, mira con intensidade. É a posta en escena do que intenta semellar serio, quizais porque ninguén o toma como tal.

—Ou sexa, que podería haber un océano no que nós vemos coma o ceo? –pregunta, circunspecto, Buerbaum.

—Si, aí enriba.

—Ok.

—De feito, hai un capítulo dos Simpsons no que se rompe o ceo como de cristal e cae un océano con baleas e tal… Pois isto sucede nun montón de películas e series.

—Os Simpsons saben cousas, eh?

—Sempre saben cousas.

—Entón, debaixo da terra que hai? Pois outro misterio, a ciencia oficial dinos que…

Pecho o reel. Escoitar a alguén falar en contra da ciencia oficial pode ser demasiado para un luns pola tarde. O rapaz ao que entrevista Buerbaum tamén é youtuber. Chámase Óliver Ibáñez, defínese coma terraplanista e está a presentar a súa última publicación, Los libros de Enoc, unha sorte de artefacto literario no que Ibáñez fala (en serio) de anxos caídos á terra e agochados na Antártida. De xigantes. De que, por suposto, a terra é plana. De toda unha información que ficaba agochada para nós, a maioría da poboación mundial, e que Ibáñez atopou nuns supostos libros apócrifos da Biblia que nin sequera debían estar tan agochados. Libros aos que lle outorga unha veracidade absoluta.

Nada disto tería moita importancia se este fose un contido marxinal, pero é aquí que chegan os calafríos. Óliver Ibáñez ten 60.000 seguidores en Instagram, moitos máis en YouTube. Los libros de Enoc atópase entre os produtos literarios máis vendidos en Amazon no mes de setembro de 2025. A canle de Pedro Buerbaum, na que se emite a entrevista, está preto dos 1,5 millóns de subscritores.

Demasiado, definitivamente, para un luns.

Necesito descansar.

«Antes, o negacionismo científico baseábase en ideas illadas, pero agora atopan un reforzo comunitario en redes. Antes tiñamos uns medios de comunicación que actuaban de filtro» (Manuel Vicente)

«Nin sequera penso que haxa persoas terraplanistas convencidas; é coma os que vendían crecepelo no século XVIII, penso que o fan por algún tipo de interese» (Xurxo Mariño)

Esperto da sesta e procuro volver á terra (redonda). Asáltanme as preguntas, as preocupacións. Por sorte, teño dous contactos en forma de recurso: o de Manuel Vicente, divulgador científico e presentador na Radio Galega do programa Efervesciencia, que leva 17 anos nas ondas centrado na divulgación de ciencia (oficial), e mais o do reputado escritor, divulgador científico e doutor en bioloxía Xurxo Mariño.

Onde está a orixe do negacionismo científico e de teorías coma o terraplanismo? Teñen agora un maior altofalante que noutras épocas? Como se poden combater? E, sobre todo, como é posíbel que un rapaz que simplemente di sandeces sobre a terra plana teña tal seguimento?

«A verdade e que é toda unha impotencia. Como é posíbel que sigamos sendo tan crédulos?», pregunta Xurxo Mariño, que completa: «Nin sequera penso que haxa persoas terraplanistas convencidas; é coma os que vendían crecepelo no século XVIII, penso que o fan por algún tipo de interese». Mariño, con todo, ten unha explicación para o éxito de relatos conspiranoicos como os de Ibáñez: a devoción humana polas historias. «Gústannos os contos, é así; as historias crearon cohesión entre seres humanos, fixeron que construísemos unha cultura; ás veces, tanto nos ten que sexan certas ou non, se algo nos apaixona e vemos que nos fai formar parte dun grupo, rematamos por comprar a historia; é o que se chama a suspensión da incredulidade», remata.

Aí, un primeiro paso para comezar a comprender o éxito de certos relatos negacionistas: o poder das historias. Porén, ten que haber algo máis. Porque hoxe, semella, teorías como o terraplanismo teñen máis peso que en calquera outro momento da humanidade recente. Algo co que está de acordo Manuel Vicente. «Vivimos nun momento moi complicado», di o presentador e director de Efervesciencia, que prosegue: «Antes, o negacionismo científico baseábase en ideas illadas, pero agora fan comunidade, atopan un reforzo comunitario en redes e foros, e unha vez que vas entrando nese mundo vas collendo un pouco de todo… Antes tiñamos un sistema de medios de comunicación que equilibraba como filtro toda esta desinformación, pero hoxe non sabemos como equilibralo: quen ten o poder é o algoritmo, e este prima as visualizacións por diante da calidade da información».

Vaia forma de rematar o luns. Mellor marchar para cama.

«Con fontes separadas de información, polarización e a mentalidade de ‘nós’ contra ‘eles’, non debería ser sorprendente que a ciencia ficara atrapada no torbellino da posverdade»

«A maioría dos negacionistas da ciencia únense a unha corrente embriagadora de resentimento e ira contra as ‘elites’ e os ‘expertos’» (Cómo hablarle a un negacionista de la ciencia, Lee McIntyre)

MARTES POLA MAÑÁ

Estou recuperado, pero sigo a necesitar axuda. Deixei encargado na libraría Berbiriana un estudo recomendado por Manuel Vicente: Cómo hablarle a un negacionista de la ciencia, do filósofo americano da ciencia Lee McIntyre.

O libro serve para me dar conta de varias cousas. A primeira é que o negacionismo, efectivamente, pode ser máis perigoso do que semella nun inicio. Porque, como di Vicente parafraseando o programador italiano Alberto Brandolini, «require dez veces máis esforzo desmentir algo que crear esa mentira». E hai mentiras que arriscan vidas.

En 1998, un físico inglés chamado Andrew Wakefield publicou un estudo que atopara unha ligazón casual entre as vacinas e o autismo. O artigo era tan defectuoso e estaba tan manipulado que Wakefield acabou por ser desposuído da súa licenza médica. Aínda así, e pese a todos os estudos que logo demostraron a ausencia de calquera vinculación entre vacinas e autismo, a mentira estaba creada. Nos EUA, os casos de xarampón –que se combate coa vacina tripla vírica– acadaron neste 2025 o número máis alto en 33 anos.

O segundo que me deixa claro o libro de McIntyre é que as crenzas de moitos de nós, non só dos negacionistas, forman parte non do noso sistema lóxico e racional, senón da nosa identidade. Ser antivacinas, por exemplo, pode ser máis un xeito de estar na vida que unha consecuencia lóxica da nosa racionalidade. Por iso, na opinión do autor, a única forma de tratar cun negacionista e intentar que muden as súas ideas é facelo cara a cara. Con empatía e respecto. Con calma e con educación. Xerando unha confianza a través da cal poder debater con calma sen que esta sinta o proceso coma un ataque á súa identidade.

Está complicado.

MARTES POLA TARDE

Volvo a Google para buscar as entrevistas que necesito. Busco «Negacionistas Galicia». Busco «Antivacunas Galicia». Busco «Xente con gorros de papel de aluminio na cabeza na Coruña».

Nada.

Penso no doado que sería isto en Estados Unidos. Penso que non vou ter ningún negacionista co que falar cara a cara e tratar de entender que hai detrás da súa forma de ver o mundo, de asimilar e rexeitar as probas que recibe. A reportaxe semella perdida ata que, outra vez, o libro de Cómo hablarle a un negacionista de la ciencia ofrece unha solución.

«A maioría dos negacionistas da ciencia únense a unha corrente embriagadora de resentimento e ira contra as ‘elites’ e os ‘expertos’. En parte isto ten que ver co tipo de reivindicación populista que leva a moita da nosa cultura da posverdade. Con fontes separadas de información, fragmentación, polarización e o xurdimento dunha mentalidade de ‘nós’ contra ‘eles’, non debería ser sorprendente que a ciencia ficara atrapada no torbellino da posverdade».

E se abro o espectro da reportaxe? E se hai unha lóxica na forma de pensar do negacionismo que se asemella a de reivindicacións políticas extremas? Poderanse explicar dende o mesmo prisma e, quizais, haberá que aplicar o mesmo método de respecto e empatía para tratar con elas?

Nós contra eles. Resentimento e ira contra as elites. Polarización.

Teño unha idea para a primeira entrevista.

MÉRCORES

Estou a punto de chamar a Gloria Lago, nome por sempre asociado á plataforma Galicia Bilingüe, agora integrada en Hablamos Español, das que Lago é presidenta e voceira. Esta viguesa saltara á palestra mediática na manifestación organizada en 2009 pola súa plataforma fronte ao Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega do goberno bipartito de PSdeG e BNG, plan que consideraba unha imposición do galego en Galicia. Dende aí, aparentemente, a súa viaxe ideolóxica levouna a afastarse incluso do PP por non defenderen estes, cre Lago, os dereitos dos falantes de castelán en Galicia. Ante todo, o primeiro que me sae é agradecer o xesto de que alguén se preste a aparecer como entrevistado nunha reportaxe sobre negacionistas. O segundo é explicarlle que as miñas posturas ideolóxicas probablemente sexan antagónicas ás súas, pero que, con todo, teño interese en falar con ela.

Gloria Lago pensa que o galego se impón en Galicia porque o nacionalismo o controla todo, incluso o Partido Popular

Non funciona. A conversa entra en barrena rapidamente. Dende o comezo, convértese, máis ben, nunha discusión. Unha na que Gloria Lago me trata en segunda persoa do plural.

—Porque vós sodes así.

—Pero quen somos nós? —pregunto.

—Vós, o nacionalismo. Ao fin e ao cabo traballas para unha revista nacionalista, non?

Se o que pretendía era crear un vínculo de confianza a partir do cal traballar, a cousa perde todo o seu sentido. Gloria Lago pensa que o galego se impón en Galicia porque o nacionalismo o controla todo, incluso o Partido Popular. E que este partido, polo traballo que ela fai na defensa do español, acabouna por vetar en todos os medios galegos. Ese mesmo nacionalismo que controla ao PP está a levar a cabo, di Gloria Lago, unha «enxeñaría social en Galicia» no terreo lingüístico.

O primeiro intento é un fracaso. Unha conversación por teléfono, casual, non serve para crear unha relación de confianza coa que traballar, na que tratar de empatizar e intentar sementar un mínimo de dúbida nas súas crenzas. Máis aínda se se atopan tan traballadas.

Toca ir polo segundo intento.

XOVES

Quedei co avogado Xaime da Pena nas oficinas que aluga no Centro de Negocios Cantones, na área portuaria da Coruña. Da Pena saltou á fama das redes sociais e aos programas de Ana Rosa hai uns anos, cando patrocinou a lona en Madrid da empresa-forza de choque Desokupa.

«Deume moitísimos seguidores, polos cartos que me custou a pancarta foi unha operación de márketing inmellorábel», explica o empresario, que se prestou a participar como negacionista porque, literalmente, «seguro que atopamos varios temas nos que ti vas considerarme un negacionista». Tiña razón, temas había de sobra: violencia machista, ocupacións, inmigración, o xenocidio en Gaza, os dereitos humanos…

«Cunha factura de Glovo ti podes reclamar que a casa na que entraches é túa, e así non te botan» (Xaime da Pena)

Con todo, segundo entramos, Xaime da Pena prefire centrarse noutro tema que non ten que ver coa política: as súas empresas. Ademais do seu bufete radicado na Praza de Mina, nunha das mellores esquinas da Coruña, o lucense conta no Porto con, explica, empresas de eólicos, de intelixencia artificial e de algo que non entendín moi ben, pero que soa a especulación inmobiliaria. Da Pena pídelle un cigarro a un dos seus traballadores, fúmao, charlamos, e entramos a unha sala de reunións para facer a entrevista. Falamos, entre outras cousas, de ocupacións ilegais. Intento contrarrestar as súas opinións con datos. Dígolle que é un problema só para o 0,05% da poboación, que é unha urxencia inventada. El dime que no barrio da Zapateira da Coruña houbo unha familia que perdeu a súa casa despois de marchar un par de horas. Que eu podo perder a miña casa despois de baixar ao súper a comprar algo.

—Iso é imposíbel —contéstolle.

—Non, é certo, hai formas: cunha factura de Glovo ti podes reclamar que a casa na que entraches é túa, e así non te botan.

—Iso é imposíbel —repito.

—Non, é certo.

—Mándasme unha noticia, algo?

—Claro.

Que sentido ten intentar convencer un negacionista de que o é se, en realidade, lle funciona moi ben selo?

A noticia, claro, fala dunha ocupación na Zapateira, pero non afirma que esa realidade que el retrata sexa certa. E, con todo, a Xaime da Pena semella non importarlle nada de se a (des)información que comparte en redes sociais é verídica ou non. En calquera caso, a el venlle ben para o que ten máis importancia: os seus negocios. O 2 de outubro, da Pena saíra en Instagram a facer unha parodia da flotilla humanitaria que puxera rumbo a Gaza. Fixérao xusto no momento no que as protestas polo asalto do exército israelí aos barcos tomaran esa zona da Coruña. A publicación tivo 11.000 «gústames» e uns 800 comentarios de todo tipo.

—Ti non cres que chegaches a esaxerar opinións por ter máis repercusión? —pregunto.

—Ti queres que che diga unha cousa que non che vou dicir.

É certo. Non mo di. Non, polo menos, directamente. Pero eu penso: que sentido ten intentar convencer un negacionista de que o é se, en realidade, lle funciona moi ben selo?

VENRES

Quédame por diante o que eu pensaba que sería o último círculo desta semana infernal: Manuel Fuentes Lamas, presidente de Vox na provincia da Coruña. A miña última opción para crear unha fenda nun discurso negacionista a través dunha conversa, de establecer unha relación de confianza.

Manuel apértame a man forte cando nos presentamos na porta da sede de Vox. Fala en galego, e eu preséntome como o que son: unha persoa de esquerdas, no antagonismo ideolóxico do que representa o seu partido.

—Igual temos máis cousas en común do que pensas.

—Non o creo.

Efectivamente, non as temos. Xunto a Victoria Salguero, membro tamén do comité provincial do partido, Manuel Fuentes amosa o que vexo como opinións delirantes en todo o que tratamos. Opinións que eu trato de rebater. Co xenocidio en Palestina, «Israel está a se defender, bombardean onde saben que hai postos de mísiles de Hamás», di, mentres mostro unha foto dunha cidade completamente arrasada. Coa súa visión do nacionalismo: «Nós non somos nacionalistas, os nacionalistas aprópianse dos símbolos dunha nación e teñen un inimigo», di rodeado de bandeiras de España e carteis que sinalan abertamente os inmigrantes. Coa situación do idioma en Galicia: «O galego perde falantes porque hai unha imposición do galego, e iso xera rexeitamento».

Coa violencia machista. Coa inmigración. Con todo.

E marcho, dúas horas despois, pensando que falar non serve para nada.

LUNS

Volve ser luns, típico momento de crises existencialistas no sistema capitalista, e penso que toda unha semana entre negacionistas non serviu para nada. Ou si?

Porque, dalgún xeito, foi como que dentro de todo o que eu tomei como delirios, atopei en Manuel Fuentes Lamas unha persoa á que poder volver a chamar. Alguén menos pechado que Gloria Lago e menos interesado que Xaime da Pena.

Volvo probar, esta vez por teléfono. Saúdame con afecto. Saco o tema do quentamento global inducido por causas humanas.

—Ao final iso é unha opinión, os científicos tamén teñen os seus intereses e as súas opinións.

—A ciencia non é opinable, hai un método: o quentamento global provocado polos humanos existe.

—Bueno, hai científicos que non opinan o mesmo. Vasme permitir que dubide?

—Vale, pero estás tamén disposto a dubidar da vinculación que ti dis que existe entre delincuencia e inmigración ilegal se che presento datos que mostren o contrario?

E, aí, Manuel Fuentes Lamas dubida. E antes de volver ao discurso xenófobo de Vox en materia migratoria, antes de entrar nunha nova discusión xa máis alterada sobre por que a xente os considera de extrema dereita, penso que intúo unha fenda no seu discurso. Penso que, quizais, isto si serve para algo.

Ou quizais, quen sabe, iso foi só cousa miña. Un xogo da miña mente para pensar que as cousas poden cambiar a través da empatía, do achegamento, da comprensión. E que non tirei toda unha semana ao lixo converténdome en Pedro Buerbaum, pero sen millóns.