24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-sociopolítica-arte, a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

11 de DECEMBRO

Xoves |  Quedan 20 días

• O Ceo na Galiza: toca abrigarse e mirar cara a arriba se as nubes dan tregua: a bóveda celeste comeza a riscarse. Estamos na véspera do pico das Xemínidas, a chuvia de meteoros máis fiable e espectacular do ano, filla do estraño asteroide Faetón. A diferenza das Leónidas (Novembro) ou as Perseidas (Agosto), estas fugan amodo e coruscan. Mira cara ao leste a partir das 22 h. buscando a Xémini (os xemelgos Cástor e Pólux). Se chove, como é lei en decembro, lembra que enriba dese tapiz de auga, o espazo está a celebrar fogos artificiais mudos, dos que non infartan aves.
• ☉ O Sol sae ás 08:56 h e ponse ás 17:57 h. O día dura apenas 9 horas e 1 minuto. Estamos no val máis fondo da escuridade solar. Aínda que o solsticio trae o día máis curto en total, os solpores xa non se adiantan máis; ficaron estancados nesas 17:55 da tarde, mentres que é o amencer o que segue a atrasarse, roubándonos minutos de luz cada mañá.
• ☾ A Lúa segue minguando (arredor do 65% iluminada). Erguerase como fixo sempre desde hai pouco antes da medianoite, iluminando as xeadas da madrugada e competindo coas estrelas fugaces máis febles.
• No Calendario Xaponés é o derradeiro día da micro-estación Sora samuku fuyu to naru (O Ceo arrefría e transforma no inverno). Mañá, dentro da estación maior das «Grandes Nevaradas», mudaremos para a micro-estación número 62: Kuma ana ni komoru (熊蟄穴), «O oso encérrase na cova». Tempo de hibernar
• No noso Al-manakh: a caravana segue a ruta baixo a lúa minguante. No calendario Hixri, hoxe é o 20 de Jumada al-Thani de 1447. Entramos na decena final do mes. Na tradición islámica, os días brancos (os de lúa chea) quedaron atrás, e a escuridade nocturna convida á reflexión íntima e ao rezo nocturno (Qiyam al-Layl).
• Consultando o calendario republicano, hoxe é o 21 de Frimario do ano 234. Honra unha árbore nobre: o Pradairo (Érable). Símbolo do Canadá, en Europa tingue o outono de ocres e vermellos antes de ficar espida, co esqueleto de madeira fractalizando o griseiro do ceo.
• Sabedorías do país: O santoral cristián lembra hoxe a San Dámaso, papa de orixe galega (ou iso din algunhas lendas, reclamándoo para a Gallaecia romana). O refraneiro di que Os allos en Nadal, nin nados nin por sementar, o cal é unha maneira adventicia e fermosa de referirse ao que está efervescendo vida nova no solo, presto a agromar.
• Pangalaicotone do día: o Pantone de hoxe captura a esencia de xoves invernal: Gris Lousa Mollada (Wet Slate Grey). Non é negro, nin é prata. É esa cor brillante e escura dos tellados e dos camiños empedrados de Santiago ou Lugo baixo a persistencia do chover. Unha cor que reflicte o mundo coma espello roto, sobria, elegante e tan da Galiza profunda como do Cosmos profundo, que son elegancias e fonduras moi nosas.

Espello roto, ceo do solpor, de Bing Wright

O ceo das ciencias sociais

A ciencia é un alivio. Quen non correu refuxiarse na soidade augusta dun número primo, poñamos o 23, cando aos 23 anos se rompeu en 7? A quen non conforta o aire de non ir deixarnos nunca das estrelas sumado á súa indiferenza total? Experimentos que se replican e nunca defraudan. A linguaxe máquina, o ensamblador, e logo C. Python e todas as arquitecturas montadas sobre o 0 e o 1, que nos comunican, nos acougan, apagan as luces, nos miden niveis de glicosa en sangue e dan de beber ao gato se andamos con estrés.

Hai algo sagrado no enigma da cuántica, un grial na Teoría do Todo e levamos milenios sabendo do magnetismo social das eclipses de Sol. A ciencia é un alivio porque sempre está. Non súa nin ten a menstruación, non como as humanidades ou as ciencias sociais, que parecen algo sempre carnal e subxectivo.

Pois ben, isto é unha falacia epistemolóxica. A falacia da xerarquía das ciencias e da separación das ciencias e as humanidades. Recoñézoa porque a escoitei ducias de veces, explícita ou implícita nos discursos dos interesados: as matemáticas son a ciencia suprema (ah, vale, a bioloxía, a xeoloxía, as ciencias sociais sonche logo as medias irmás feas, Sheldon Cooper?); a terceira cultura (concepto de Charles Percy Snow) está moi ben e vende bonito, sempre e cando eu sexa un catedrático de ciencias nobres que escribe poemas entre papers, claro. Non vas ser ti poeta (un poetAstro ou poetAstra) que me explica a dispersión de Rayleigh a min! Ou unha socióloga que fala de método científico crendo saber algo!

Unha das derivas máis inxenuas desa falacia consiste en opoñer ciencia a ideoloxía. O que se di desde a ciencia é verdade. O que se di desde as humanidades, e non digamos as ciencias sociais —marxistas todas— é ideoloxía.

Unha célula ou un cuasar non teñen axencia, non menten nas enquisas, nin cambian o seu comportamento porque se saben observados (o efecto Hawthorne). A química adora a lealdade do osíxeno que xamais, nun arrouto de mal humor, decide non oxidar o ferro os luns pola mañá. No entanto, o obxecto das ciencias sociais —nós, vós, ti, eu, o noso sexo ou a nosa idade— érguese, discute, di votar unha cousa e vota outra, ama, destrúe; cambia o experimento mentres acontece. Tamén a física aprendeu a convivir coa incerteza cando apareceu a mecánica cuántica. E non por iso deixou de ser ciencia.

É certo que o cuestionamento do rigor nas ciencias sociais vén de antigo: unha liña da crítica insiste en que moitas teorías sociolóxicas se adaptarían a calquera dato empírico conformando, secasí, máis un relato ideolóxico que explicación contrastábel. Cítanse exemplos de textos de xerga hermética, referencias filosóficas opacas e pouca claridade no método, o que fai pensar que o que impera é máis retórica que evidencia. Engádese que a proximidade temática ás loitas sociais (ecoloxismo, feminismo, movementos nacionais, sindicalismo, etc.) introduciría unha «militancia académica» que equipara investigación con activismo.

No entanto, esa conciencia reflexiva do propio posicionamento, a explicitación dos marcos teóricos e a apertura a crítica de outras correntes poden verse como mecanismos que fortalecen o carácter científico e crítico da socioloxía, no canto de o debilitar.

Que exista risco de nesgo non é exclusivo das ciencias sociais: tamén en biomedicina, economía experimental ou enxeñaría translocen intereses comerciais, militares ou políticos que condicionan as preguntas de investigación, e a interpretación e difusión de resultados.

Porque, sendo verdade suprema como é, a ciencia canónica só empezou a interesarse pola ciencia que facían por exemplo as mulleres, ou as culturas non occidentais e sen trazos caucásicos, sospeitosamente tarde, non si?

Como é posible, sendo elas científicas coa verdade por diante, que as achegas de Caroline Herschel ou Jocelyn Bell en astronomía, de Lise Meitner en física atómica ou o teorema de Sophie Germain, clave para o de Fermat, se recoñecesen hai ben pouco? É curiosamente despois dunha vaga de revolucións sociais que coñecemos como feminismo.

O método científico é unha ferramenta de aproximación e comprensión a esa realidade que estaba antes que nós e sen nós —presumimos— seguirá. Pero non só: dado que ese método é unha construción social, artellada, pulida colectivamente ao longo de séculos e culturas, vai imbricada nas nosas estruturas sociais e mentais. Tender, tende á obxectividade no método e conta con mecanismos de garantía, pero aseverar que a ciencia é obxectiva si e sempre equivale a crer que existiron unhas táboas de lei que Iahvé lle puxo a Moisés na manciña.

Tom Gauld.

⁂

A primeira palabra que lembro escrita nunha pizarra da universidade, o primeiro día da clase de Historia das Ideas con Cardesín na Coruña, é interdisciplinariedade.

Charlotte Perkins Gilman, autora estadounidense de principios do s. XX con novelas sobre saúde mental e xénero como O papel de parede amarelo ou o ensaio xerminal Women and Economics, escribía na ficción utópica Herland:

«No tocante a min, licenciárame en socioloxía. Campo con lindeiras en moitas outras ciencias, como é sabido. A min interésanme todas.»

Querida Charlotte, 120 anos despois de que escribiras iso por boca de Van, o narrador de Herland, sinto dicirche que de sabido nada. A interdisciplinariedade semella fluír ben ás veces nunha soa dirección (xenética tendo en conta circunstancias sociais, por exemplo), pero non na outra (as ciencias sociais non poden saber de física de altas enerxías). A interdisciplinariedade non parece conveniente en todos os sentidos, nin se acepta. Pero son as persoas e institucións que fan ciencia as que se resisten: o coñecemento humano é, pola contra, deliciosamente promiscuo e feliz de non disciplinarse, de interdisciplinarse .

⁂

Desde o famoso escándalo Sokal de 1996 —cun artigo de física que parodiaba a xerga posmodernista dos Cultural Studies soltando paifocadas sen pés nin cabeza e pasou as revisións— non podemos afirmar tampouco que ningunha ciencia navegase sen lercheos: en 2013 o xornalista  John Bohannon enviou un artigo trufado de erros á mantenta sobre un fármaco contra o cancro a máis de 300 revistas e case a metade o aceptou. Onde estaba a revisión por pares para garantir un artigo dese calibre?

Abofé que existen dirindainas e engados nas ciencias sociais, pero tomar esas partes polo todo sería como xulgar a física polos artigos dos irmáns Bogdanov, que encheron de ruído o silencio do Big Bang, calcetando ecuacións coma quen tece un xersei con tres mangas e sen burato para a cabeza, ou manipulacións como as de Víctor Ninov en física nuclear ou Schön inventando datos en experimentos con nanomateriais. Para iso están as retractacións.

A lección do hoax de Sokal non é que a socioloxía sexa unha fraude, senón que a mala ciencia (en calquera campo) pode infiltrarse cando as peneiras de revisión por pares fallan, ben por snobismo, ben por reverencia acrítica a certa xerga ou poder. É dicir, por nesgos tendenciosos, clasismo, discriminación por xénero…, cuestións que sacou á luz o pensamento crítico das ciencias sociais, que esixe rigor non só na metodoloxía e exposicion de resultados, senón tamén nas intencións e considera o contexto e —si— a ideoloxía das e dos científicos, das súas institucións, universidades, laboratorios.

Sen ir máis lonxe, ai, Galiza: ninguén que viva nun país de emigrantes, marcado polo profundo impacto do despoboamento, por unha identidade en tensión e un conflito lingüístico que se disfraza entre melindres de bilingüismo —obviando a diglosia implícita na desigualdade de poder entre linguas—, ou nunha estrutura agraria matriz da cultura moderna, pode considerar os estudos sobre poder, interaccións humanas ou dinámicas demográficas como meras especulacións tertulianas. Existen, pola contra, investigacións falsables, tendencias e prognósticos que se cumpren.

Necesitamos esa visita incómoda: a da ciencia social. Ela entra sen bata branca pero sabedora da «síndrome da bata branca» e pon un espello diante do microscopio, do telescopio, da IA. Permite que a ciencia se vexa as engurras, que a comunidade do saber recoñeza tamén as eivas, que os laboratorios teñen paredes, as paredes, oídos, e os orzamentos, intencións. Serve para lembrar que a descuberta máis pura non deixa de ser filla do seu tempo, dos seus acertos e miserias.

Os obxectos de estudo de moitas ciencias seguirán sen nós, tan cromosimios e tan sapiens, e existirán en moitos recantos dese universo observable, os seus miles de millóns de galaxias con outras tantísimas estrelas e presumibles exoplanetas (planetas arredor doutros soles), dos que levamos detectados máis de 6000. 6000 mundos con nome aí fóra, xa. Todos son obxecto da física, a química, a xeoloxía… e a súa linguaxe, como dixo Galileo Galilei, é a matemática. Porén, sociedade humana que cante e pise lúas e poida ser artellada nun saber, polo de agora só a achamos neste mundiño de aquí.

Sen o espello da ciencia social, a ciencia corre o risco de ser unha xiganta perfecta a ombros doutras xigantas que camiñan con paso firme, pero non saben moi ben onde puxeron os lentes.

Mulleres observando estrelas, Chou Ota, 1936