A Coruña.- Un pobo corre o risco extremo de volverse invisible, para si e para os demais, se quen o habitan esquecen de onde veñen e, no canto de permitir que a súa propia historia os ilumine, deixan que a luz os atravese sen deixar rastro, sen debuxalos nin reflectilos sequera, volvéndoos así transparentes e incorpóreos. No fondo, esa é a advertencia velada que transmiten os protagonistas de O país invisible, a epopea atlántica da diáspora galega, un ensaio xornalístico ilustrado e apaixonante co que o xornalista, produtor e escritor coruñés Arturo Lezcano transita entre a reportaxe, a novela e o autorretrato para contar a historia da emigración galega en América, desde Arxentina a Panamá pasando por Cuba, Brasil e Venezuela. Libros do KO acaba de publicalo en galego no orixinal, e farao a semana que vén en versión en castelán na tradución do autor.

Lezcano empezou a emigrar hai 25 anos para contar América Latina como correspondente de prensa e televisión, e dá a impresión de afacerse a cruzar unha e outra vez dun lado ao outro dese océano invisible que separa a nostalxia da súa terra da morriña do resto do mundo. Neste tempo publicou libros –Madrid, 1983; Fútbol sobre lenzo–, creou podcasts e ten dirixido documentais, escribiu series e guionizou programas. Agora, no seu último traballo enfróntase ao espello da súa propia vida de migrante, para contar as de miles doutros compatriotas e dos seus descendentes, relatos reais pero de película que baixo o seu foco se entenden por fin como parte dunha única historia, única: a dun pobo que forxou a identidade dos que quedaron gardando e iluminando a memoria dos que tiveron que irse.

Que é para vostede a migración? Como a definiría? Uf! Vaia pregunta!

Pois copieilla a vostede, que lla fai a un dos protagonistas do seu libro. Julio Camba dicía que a migración é un ben; pero que precisamente por iso está mal. Permítelles ás persoas gañar o pan, pero obrigándoas a deixar o lugar ao que pertencen. No caso dos galegos é unha dicotomía que levamos moi dentro, puñal e ferida á vez: grazas á diáspora, é dicir, á emigración e ao exilio, puidemos conservar boa parte da nosa cultura e creamos un espírito nacional, de pobo, de sociedade, de país… Como queira chamalo. Serviunos para crear simboloxía, cultura popular, literatura, arte, coñecemento… Todo iso evócanos a epopea de quen non tiveron voz e lémbranos á vez que se viron obrigados a vivila lonxe da súa terra.

Preguntáballe desde unha perspectiva persoal, porque ustede leva décadas fóra de Galicia. Séntese migrante? Eu vivín ben de neno, puiden estudar sen problema… Non me fun por esa obriga da que falaba antes, así que non sei se podo sentirme migrante. Máis ben transeúnte, que é o termo que uso no libro e que creo roubarlle a Ana Miranda, con quen falei disto moita veces. No meu caso, transeúnte é a palabra adecuada.

Por que? Porque a miña historia é moi fácil de contar: un xornalista que acaba cansado dos medios para os que traballa, que viaxara desde moi novo a América Latina e que sentía a necesidade de volver unha e outra vez, e que cando levaba seis anos en Buenos Aires, xa instalado, cunha pequena produtora e con previsión de quedar, dáse conta de que necesita seguir contando as cousas desde alí. Aí naceu esa sensación de transeúnte, porque cando estaba a piques de ter os papeis migratorios, o DNI arxentino, decidín irme a Brasil. E cando tiven os papeis de Brasil, decidín que tiña que irme de novo. Xa sabe: «Marcho que teño que marchar». Aos meus compañeiros correspondentes facíalles graza cando lles dicía: «Marcho que teño que marchar, secuestraron un galego en Venezuela»; «Vou á selva, hai alí uns galegos pioneiros que construíron non-sei-que…»; «Vou gravar a un centro galego que fundaron en non-sei-onde»… O libro foi xurdindo a partir desa sensación estraña de sentirme transeúnte nun continente que tamén era a miña casa.

Di no libro que a peripecia empezou en Cuba, onde viaxou para coñecer unhas parentes migradas, porque quería vostede ver a súa vida no espello. Quería entender quen era eu, darlle sentido a ese sentimento da emigración como elemento emocional da miña familia, pero tamén como sentimento global de Galicia. Non quería facer historia da diáspora, algo que xa fixeron outros autores, e moi ben, por certo, tanto desde o punto de vista histórico e académico como desde a ficción. Pero parecíame que faltaban os relatos persoais, reais. O que fixen, case en plan disclaimer narrativo e que me custou horrores, porque os xornalistas non estamos afeitos escribir en primeira persoa, foi facer ese xogo de espellos, entre a miña historia e a das persoas que me fun atopando e ás que nunca ninguén lles preguntaba polas súas vidas.

«Grazas á diáspora, os galegos puidemos conservar a nosa cultura e creamos un espírito nacional, pero todo iso evócanos a epopea de quen se viron obrigados a vivila lonxe da súa terra»

Cando se deu conta de que xa se fora, de que xa era un migrante, un traseúnte? Creo que foi cando, despois de aprender rusticamente a tocar a batería en Bos Aires, vinme un sábado ás catro da tarde aprendendo pandeireta e percusión tradicional no centro arzuán-melidán da cidade. Uns meses despois fixen unha viaxe en autobús a un cidade que se chama Xeneral Belgrano, na provincia de Córdoba, a 700 quilómetros. Ía celebrar o Día do Emigrante a un festival folclórico. Aquel autobús, no que iamos uns cincuenta galegos, fillos de galegos ou netos de galegos, era unha especie de cápsula do tempo e do espazo, un pedazo interior e representativo de Galicia no medio do Cono Sur… «Que carallo fago eu aquí? Onde estou? Por que estou aquí?», preguntábame. Sucedeume o mesmo cos galegos da gran sabana venezolana, cos de Brasil, cos de Cuba, cos de Panamá… As súas historias eran moito máis que meros testemuños individuais, e deime conta de que unindo todos eses puntos formábase un fío común do que todos formamos parte. Incluído eu, que ademais tiven a sorte de poder vivilo desde esoutro lado.

Por que? Por que se non fose ustede migrante, non podería saírlle este libro? É unha mestura de ensaio xornalístico, autobiografía, libro de viaxes, novela, biopic de vidas alleas… Eu non podería facer reporteirismo desde unha cadeira, desde un despacho, sentado nunha redacción… Para contar ben unha historia teño que entendela, vivila un pouco. Unha reportaxe escríbese e grávase, e lese e vese, coma se fose ficción, pero sabendo que o que se conta non é ficción en absoluto. As ferramentas do reporteirismo permitíronme entender e dar a entender que eses migrantes son protagonistas dunha verdadeira novela de aventuras. Pero non o fago coa intención de contar unha película, senón porque as súas vidas son realmente de película.

A súa tamén o parece un pouco, polo menos polo que contan de vostede compañeiros de viaxe como Xoel López, Francho Barón, Delmi Álvarez… Empecei a viaxar a América Latina no ano 2000 co que foi o meu mestre de diásporas, Delmi Álvarez, que fixera un traballo inxente abrindo camiño co seu proxecto Galegos na diáspora. No 2004 percorrín o continente ata que acabei instalándome alí en xaneiro de 2006, e pouco despois veu Xoel. En Bos Aires acoplámonos igual que anos antes cando andabamos polas rúas da Coruña, e fixemos moitísimas cousas, entre elas o proxecto da Caravana Americana. Logo, en Brasil, atopei a Francho Barón, irmán de aventuras e a quen aínda deben ecoarlle aquelas carracas que lle daba coas miñas historias de galegos.

A migración xa ten unha condición case mitolóxica en Galicia, pero durante décadas pareceu que nunca existira. Si, tivémola anos e anos metida nun armario e de súpeto… Estamos a falar de que Manuel Ferrol fixo a famosa foto O pai e o fillo case de escaqueo cunha Rolleiflex en 1957 no porto da Coruña, de que a publicou fóra porque o franquismo non quería que se soubese que aquí existía a migración… E, de súpeto, case sen solución de continuidade, Manuel Fraga viaxa a Cuba, convida a Fidel Castro a Galicia, ambos alardean das súas orixes migrantes… De súpeto todo cambia e pasamos a un período de explosión e branqueamento da migración, que tivo cousas moi positivas, que ata os máis críticos de Fraga admiten, porque se converteu case en política de Estado para a Xunta, disparouse o interese polos contidos sobre a Galicia exterior nos medios públicos… Esa estratexia de Fraga tamén tiña un interese puramente político, claro, pero é que ademais o branqueamento incluíu priorizar só o relato dos triunfadores, daqueles que volveron millonarios pero que non representan nin o 1% dos que se foron cunha man diante e outra detrás. O 99% nin sequera puido volver porque se non facías diñeiro, non volvías. Iso é o que creo que quedaba por contar e é o que tratei de facer no libro.

Co do branqueamento e a lectura política do que fixo Fraga, imaxino que se refire ao voto dos migrantes e dos seus descendentes, cando se organizaron aqueles programas de retorno en plenas eleccións autonómicas e a televisión pública lles preguntaba ao pé do avión aos retornados: «Ben, e agora, a quen pensa votar vostede?». Non sei se lembra aquela muller que respondeu: «Eu? A quen vai ser? Á Xunta!»? A historia circulou como un meme naquela época. [Risas] Esa é moi boa. Cando estaba a vivir en Río, pedíronme da revista Jotdown que fixese unha crónica sobre ese tema tan manido de por que o PP sempre gaña as eleccións en Galicia, sobre como funciona aquí ese paternalismo clientelista, a fagotización do galeguismo… En fin, todo iso. Eu acababa a reportaxe cunha escena que era tal cal a que vostede acaba de relatar, unha escena real que presenciara con dous paisanos nun centro galego de Bos Aires, cun preguntándolle a outro. «E ti, a quen vas votar?». «Eu? A quen vai ser! Aos nosos!». Falo diso no libro, das sacas de votos de Venezuela, das eleccións de 1989 [as que gañou Fraga con acusacións de fraude electoral no voto emigrante], das investigacións de Óscar Iglesias Araújo…

O seu libro sostén a idea de que a emigración é a parte esencial da construción da identidade galega moderna. Si. As grandes migracións de pobos da Europa mediterránea e occidental nos últimos 150 ou 200 anos foron as de irlandeses, italianos, xudeus e galegos, ademais de armenios e sirio-libaneses. Todos pertencen a identidades nacionais ou de estados-nación que estaban en construción. No caso de Galicia, empezan a ocorrer en pleno rexurdimento [a etapa de revitalización cultural, identitaria e lingüística de Galicia no século XIX] e en plena construción do romanticismo político clásico, dos nacionalismos, etcétera. Mantéñense e repítense no século XX. Esa construción da identidade nacional moderna de Galicia sería imposible sen a diáspora, nas súas dúas vertentes, a emigración e o exilio. Eduardo Blanco Amor escribiu A esmorga, a mellor novela da literatura galega moderna, en Bos Aires; están os poemarios de Celso Emilio Ferreiro, Ramón Cabanillas… Rosalía de Castro, que nunca pisou América, é a santa laica por excelencia de Cuba, está por todos lados, e non só para os galegos. Concepción Arenal tamén, un pouco, pero, Rosalía de Castro? Por todas partes! Iso só se pode entender se un pobo é substantivo nesoutro país de destino, se foi capaz de atravesar o imaxinario da identidade do outro. Ocorre moi poucas veces. Xogamos con ese concepto nas cubertas do libro cun deseño de Artur Galocha que recolle esa idea de Staffan Morling de que Galicia é o centro do mar: un pequeno territorio, apenas un puntiño no mapa, pero que interveu e está presente en todos os países da vertente atlántica de América.

Tamén presta atención diferencial ás mulleres migrantes, algo que non sempre se fixo ao estudar a diáspora galega desde o punto de vista académico. Hai estudos como os de Margarita Ledo, que o que mostran precisamente son dificultades como as que eu me atopei: a falta de fontes que conten o que lles pasou ás mulleres na emigración. Porque estaban invisibilizadas. É un gran e lamentable baleiro. E curioso porque ao que si estamos afeitos na Galicia territorial é ás historias das viúvas de vivos, ao suposto matriarcado das que quedaban aquí cando os homes emigraban…

«Galicia é ese pequeno territorio, apenas un puntiño no mapa pero que interveu e está presente en todos os países da vertente atlántica de América»

Por que non hai mafias galegas nos países de destino ao estilo das que se conformaron ao redor da migración italiana e irlandesa en Estados Unidos? Sempre lles facía esa pregunta aos galegos que me atopaba polo mundo. Por que non hai mafia? Mafia entendida como grupo criminal que utiliza a violencia e a extorsión para ter unha posición de privilexio nun país no que é migrante. Non, non as hai. Déronme multitude de respostas, que eu resumiría en dúas, digamos, posibilidades, porque non son unha tese senón explicacións baseadas na experiencia. A primeira é que, a diferenza dos Estados Unidos, na maioría de países onde aniñaron galegos, os grandes reguladores dos negocios criminais eran as administracións locais e os aparellos coercitivos do Estado, a policía, o exército, de forma moito máis descarada que en Estados Unidos. Non hai mafia galega en Brasil nin en Arxentina, pero é que tampouco hai mafia italiana alí. A outra posibilidade refírese máis ao lobby que á mafia, e ten que ver máis co noso carácter ou co noso ADN. Con como nos relacionamos e como nos asociamos. Din que tampouco hai lobby galego en Madrid, aínda que en Madrid non deixan de chegar galegos aos postos de poder. En América sucede o mesmo, desde Fidel Castro a Raúl Alfonsín pasando polos últimos presidentes de Panamá, por exemplo, que eran orixinarios de Galicia aínda que poucos galegos o saiban.

Quizá non había mafias na diáspora, pero o diñeiro dos emigrantes si financiou as redes clientelares e caciquís da Galicia territorial. Eu non as chamaría mafias, senón estruturas económicas. Hai historiadores como Alexandre Vázquez e Isidro Dubert que estudaron como as burguesías mercantís da Coruña e Vigo fixeron un gran negocio coa migración, con aquelas navieiras que enviaban «ganchos» ás aldeas para recrutar candidatos a migrar con promesas que non sempre se cumprían, como sucede agora noutros puntos do mundo con outras diásporas. Moitas daquelas burguesías xa se lucraran antes co comercio de escravos e son as mesmas que logo enchen as entidades financeiras da Coruña, de Vigo… Ese é o diñeiro que vén do propio tráfico migratorio, pero logo están as remesas de quen se marchaba case sen saber onde ían, e que, nalgúns casos, se enriqueceron e trouxeron diñeiro. Estou de acordo co que propón Félix García Yáñez sobre Ourense e sobre que esas remesas que chegaban de América desde 1910, e máis tarde de Europa, non se utilizaron para promover un desenvolvemento integral da provincia, senón para pelotazos e corruptelas que enriqueceron a uns poucos. Diñeiro que está en contas correntes, en fondos de investimento, en mansións, pero que non se inviste en crear riqueza no país… Un verdadeiro PIB oculto e improdutivo.

En países como Irlanda, Italia, Estados Unidos, a emigración é unha icona identitaria á que se lle rende homenaxe. Por que en Galicia non? Si, é tremendo. En Nova York está Ellis Island; en Bos Aires, o Hotel de Inmigrante; en Sao Paulo, o Museo dá Inmigraçao; en Dublín, o EPIC Irish Emigration Museum… Os países que están atravesados pola migración rendéronlle tributo ás súas diásporas. Pero aquí… No libro conto que nos anos 90 do século pasado, cando aínda non pasaran nin 30 anos desde que partira da Coruña o último barco con emigrantes con destino a América, nós, a xente da miña xeración, aínda iamos de concerto á Estación Marítima do porto, que reformularan como área cultural e de lecer. Cando tentei localizar a laxa de pedra onde estaban o pai e o fillo que Manuel Ferrol fotografou o 27 de novembro de 1957 no porto, deime conta de que agora é o vértice dun edificio e que desde alí nin sequera se ve agora o mar. En Vigo sucede o mesmo. Non hai unha placa, nin unha estatua, non digo xa un museo… E deberían ser lugares de visita, un centro de interpretación, un espazo para o recordo… Por iso, ironicamente, digo que deberiamos chamarlle a ese sitio en concreto O esquecemento, que ademais é unha palabra que está no himno galego. Se cadra así, pisando o esquecemento cada día, podemos recuperar a nosa memoria e erixila xusto aí, nese punto exacto, para render tributo á nosa historia. Que as novas diásporas que cheguen a Galicia saiban dela. Se non, estamos condenados a que a nosa identidade acabe sendo erradicada.