O poeta e ensaísta alemán, Hans Magnus Enzensberger, escribiu «O forasteiro será tanto mais forasteiro canto máis pobre sexa» (1992). Enzensberger publicou a principios dos setenta un libriño de moi poucas páxinas, Elementos para unha teoría dos medios de comunicación, que foi unha sorte de guía ética e teórica de sucesivas xeracións de xornalistas. Gran coñecedor da cultura peninsular, o escritor alemán faleceu hai tres anos, a tempo de ser testemuño do inmenso lameiro no que se converterían algúns medios de comunicación, aínda que demasiado cedo como para saber ata onde se podía chegar con personaxes coma Javier Milei, Díaz Ayuso ou Donald Trump.

En Mondariz Balneario viven setecentos veciños, polo que a chegada de douscentos inmigrantes semellaba desproporcionada

Desinformación e fake news, procedentes, sobre todo, nalgúns medios da capital, foi co que se atopou César Gil (BNG) cando levaba menos dun ano a fronte da alcaldía de Mondariz Balneario e chegaron á vila arredor de douscentos inmigrantes de Malí. Ao rexedor do concello máis pequeno de Galicia avisárono só con dous días de antelación de algo que habería de protagonizar a vida local deste municipio durante todo o ano. Por razóns de urxencia humanitaria, o goberno central acordaba cun establecemento privado de hostalaría (Centro de Ensino Marcote, CEMAR) o aloxamento de douscentos orixinarios de Mali, dentro dos programas de acollida da Comunidade Europea (CE). En Mondariz Balneario viven pouco máis de setecentos veciños, polo que a chegada de douscentos e pico inmigrantes semellaba desproporcionada. Aínda así haberían de pasar un par de meses para que a súa presenza fose realmente percibida–ou máis ben, comentada– pola poboación local.

Algo de historia

A primeira reacción dos veciños de Mondariz Balneario foi de indiferenza. Corría o mes de agosto e os nativos da comarca do condado do Tea andaban entretidos coas festas patronais, churrascadas e todo tipo de eventos gastronómicos e relixiosos. Tería que chegar o outono –que é cando hai que usar xersei e se fala de que os libros de texto son moi caros–, para que unhas poucas persoas se decataran de que había un problema con esta xente de fóra. Estamos a falar do «medo ao outro», que é como se define a xenofobia a día de hoxe.

Había un problema –atávico, inventado– pero ao fin e ao cabo, un problema. Que fai aquí esa xente que non é coma nós? Por que teñen todos teléfono móbil de última xeración? De onde sae esa roupa de marca que levan?. Traen enfermidades contaxiosas? Veñen vacinados? Canto lles dá o goberno? Se o diñeiro do Estado vai para eles que pasará coa miña pensión? Os argumentos habituais da extrema dereita sobre a inmigración, comezaron a circular polas vilas e aldeas da contorna, aínda que non chegarían á opinión pública –nin aos medios de comunicación da capital– ata que aconteceu o episodio que lles conto.

Os ‘negrhos do balneario’ facendo autostop. Foto de Pablo Vázquez Varela.

Como nas instalacións do CEMAR convive a actividade hostaleira coa educativa, a nai dun alumno («que nin sequera era de aquí», advirte unha traballadora do centro) tivo a ocorrencia de gravar un vídeo amosando a proximidade –a convivencia– dos mozos africanos con alumnos do centro educativo coma se fose algo malo. Os seus comentarios eran vulgares e tan groseiros que axiña provocaron un efecto boomerang. É dicir, xeraron entre os pais dos demais alumnos unha curiosidade positiva sobre a vida desas persoas que chegan de lonxe, de territorios indefinidos, e arriscan as súas vidas coa esperanza de atopar no continente europeo a oportunidade dunha vida mellor.

A sociedade civil reaccionou. E un grupo de mulleres (non máis de quince, só mulleres, cómpre destacar) vencelladas sobre todo ao ensino fíxose notar, promovendo coa axuda do concello actividades lúdicas (danza, obradoiros, excursións…) nas que participaron inmigrantes e veciños da vila. A xente do Balneario amosou a mellor versión de si mesma. «Foi un mes moi duro», comenta o alcalde, «con moita presión mediática e iso condiciona a actividade dunha vila tan pequena. Non axuda a crear comunidade, nin a integrar aos que veñen de fóra». Por riba aconteceu que, froito das malas relacións entre a primeira ONG, ACCEM, «que funcionaba moi ben», subliña e os donos do hotel, os inmigrantes tiveron que abandonar Mondariz Balneario, para irse a Bueu e Allariz. «Os dramas afectivos estiveron a orde do día», di o alcalde.

En que axudar?

«Cólleslles cariño, e despois cámbianos de lugar. Sen ningunha posibilidade de integración. Parten de cero outra vez», comenta Fátima Carballal, que polo seu dominio do francés ofrecérase voluntaria para darlles clases de español. A historia que conta de Madou Gayé é como para non parar de chorar. «É de Senegal e ten dezanove anos», di Fátima; «no espazo dun ano morréronlle os pais de enfermidade. Xuntamente cos dous irmáns, que era toda a familia que lle quedaba, Madou embarcou no caiuco e só el chegou con vida ás illas Canarias. Durante a travesía os dous irmáns morreron afogados. Despois de cinco meses en Mondariz, cando estaba aprendendo mecánica nun cursiño do INEM», di Fátima, «superou o período de dous anos de acollida humanitaria e quedou sen a protección do Estado. Agora anda por Vigo indocumentado, buscándose a vida».

Cando chegou a segunda quenda de inmigrantes, en pleno inverno, moitas voluntarias non quixeron repetir unha experiencia que se lles fixo traumática. «Para traballar con esta xente hai que estar vacinada de emocións ou ir tan acelerada como para que non che dea tempo a pensar. Eu son das segundas», di Rocío Vázquez, que é xefa do voluntariado do concello de Ponteareas. Moitos destes emigrantes chámanlle a Rocío «Mamá África», porque non só consegue roupa, comida, transporte e aloxamento aos que quedan sen cobertura do Estado, senón que lles move os papeis e dá orientación nun futuro incerto. «Fronte a un problema tan complicado», di Rocío, «eu só fago unha pregunta: en que podo axudar? Esta última quenda de africanos veu en pleno inverno», relata, «andaban todos acatarrados, tremelicando. Houbo que conseguir roupa axeitada a través da colaboración social. As veces é roupa moi usada, outras é de marcas caras, de xente con moitas posibilidades. Todo axuda».

«Cólleslles cariño, e despois cámbianos de lugar sen ningunha posibilidade de integración » (Fátima Carballal, voluntaria)

O médico de Mondariz Balneario, Jorge Álvarez, viu como a chegada dos migrantes a un concello «demasiado tranquilo» aumentaba o número dos seus pacientes de setecentos a mil. «Pero non pasa nada», di. O que máis atendeu foron consultas relacionadas con procesos catarrais e «moitos problemas dixestivos por ter hábitos alimentarios diferentes aos nosos», comenta, «e aínda que semelle o contrario pola súas relucentes dentaduras, tiven que receitar moito Ibuprofeno para a dor de moas. A maioría teñen os dentes cheos de caries. O mesmo que pasaba aquí non hai tantos anos. En xeral», asegura o doutor Álvarez, «son xente moza e saudábel, veñen de atravesar o deserto moitos deles, de subirse despois a unha pequena embarcación nunha dura travesía e iso non o resiste calquera».

O senegalés Abdoul en Mondariz. Olivier explícalle a Abdoulá que o seu movil, cheo de salitre, ten poucas posibilidades de supervivencia. Foto de Pablo Vázquez Varela.

Olivier Gregarés, ten unha pequena tenda de telefonía en Ponteareas, Alomobil. Naceu en Lyon, Francia. Fala francés e inglés perfectamente e ten moi presente a súa condición de fillo de emigrantes. «A maioría», comenta, «veñen reparar os seus dispositivos, afectados pola humidade e o salitre. Iso xa che dá unha idea das condicións nas que viaxaron dende o seu país. Aquí non só veñen cargar os seus móbiles», engade «senón tamén os das súas familias que están en África. Son moi boa xente, moi tranquilos e moi educados. Ata onde podo fágolles descontos que non lles fago aos outros clientes. Gústalles moito a marca Tecno, que é chinesa. Son teléfonos que lle saen moi baratos por acordos das ONGs cos vendedores». Polo seu dominio do francés, a Olivier fanlle todo tipo de consultas, a máis frecuente é como poden mandar diñeiro ás súas familias. O Estado español dálles cada mes cincuenta euros, que transformados en divisas do seu país semella unha fortuna. Eu mesmo fun testemuña dos saltos de alegría de Lamine (19 anos, Senegal), cando transfería sesenta euros a súa avoa dende a oficina da Western Unión de Ponteareas e estes convertíanse en 42.960 francos CFA, que é a moeda oficial do seu país.

O Lamine «Yamal» do condado

Lamine é moi popular entre os nenos de Mondariz polo ben que xoga ao fútbol. Chamándose Lamine e sendo futbolista (xogaba de titular no Jambar FC de Mbour, categoría Académica, que é a dos menores de dezaoito anos) é evidente que o seu alcume só podía ser «Lamine Yamal». É moi sorrinte e empático e gústalle bailar case tanto como darlle patadas ao balón. Vivía en Toubacouta, unha poboación do litoral, ao sur de Senegal. A súa única familia é a avoa. Foi ela quen o empurrou a saír do país cando cumpriu os dezaoito anos. «A miña avoa díxome: xa es un home, tes que ir fóra, procurar unha vida mellor». Traballaba de mecánico no seu país cando embarcou na pateira ata chegar a Lanzarote tras pasar oito días no mar. Poucos meses antes xa tentara chegar a Europa polo Mediterráneo, entrando por Italia dende Túnez, despois de cruzar Mauritania, Malí e Alxeria nunha accidentada viaxe de autobús de catro mil quilómetros. A policía tunesina detívoo e foi devolto a Senegal. De novo no seu país, unha ONG regaloulle unha moto por ver se desistía dos seus plans de fuga, pero Lamine vendeu o vehículo e co diñeiro que obtivo embarcou de novo, esta vez atravesando o Atlántico. Fala sose (unha das linguas oficiais de Guinea), francés e está aprendendo español, un idioma que entende perfectamente, aínda que o fala con dificultade. Lamine «Yamal» quere traballar de mecánico e ser futbolista.

Á xente de Mondariz moléstalle que cando falan da súa procedencia lle pregunten se son de Mondariz Balneario ou Mondariz Pueblo. Alberte Reboreda, que é arqueólogo e veciño da vila , teno claro. «Cando dis que es de Mondariz é que es de Mondariz, e cando dis que es de Mondariz Balneario é que es de Mondariz Balneario. Iso de Mondariz Pueblo é un invento de non sei quen». En termos coloquiais os veciños da vila tamén din que son «do Balneario». Esta é a explicación de que moita xente da bisbarra fale dos novos veciños como os neghros do Balneario, que é unha enorme contradición se pensamos no balneario como algo propio de señoritos que veñen descansar e a tomar unhas augas medicinais que tanto lle deben aos Peinador, principais promotores da monumentalidade da vila.

Teñen que aprendelo todo. Mesmo ata a facer autostop. Agora vese tanto «dedo» como na época do hippysmo

Os neghros do balneario

Os neghros do Balneario son pobres entre os pobres. Proceden da rexión subsahariana do Sahel, que é a franxa que atravesa o continente africano dende o Océano Atlántico (Senegal, Malí, Guinea…) ao Índico (Etiopía, Somalia, Sudán…). No Sahel, a pobreza endémica e as secas conviven coas guerras étnicas, as ditaduras, os gobernos autoritarios, os sátrapas e os señores da guerra. Os seus recursos naturais (minería, agricultura, pesca…) son ambicionados por rusos e chineses, despois de retirarse Europa (especialmente Francia) desta ecuación de intereses xeopolíticos de tan difícil solución. Os golpes de estado están á orde do día e o seguinte ditador fai mellor ao anterior. Namentres, a poboación non atopa outra saída que fuxir. A disidencia política, a aventura europea ou, simplemente, non morrer de fame son argumentos diferentes, aínda que en calquera caso igual de válidos.

Chegan ao noso país e teñen que aprendelo todo. Por aprender, ata aprenderon a facer autostop. Ao principio sinalaban co dedo índice cara abaixo, outros quedaban parados en pequenos grupos fronte as rotondas coa esperanza de que os condutores adiviñasen a súa intención. Terían que pasar un par de meses para que os automobilistas comezasen a subilos aos seus vehículos. Ata que se correu a voz da súa simpatía e boa educación e, hoxe, pódese dicir que levar estes cidadáns de Mondariz a Ponteareas, deixalos fronte á rotonda dos Ciclistas, ou traelos de volta ao punto de partida, é unha actividade normalizada que, dende a época do hippysmo non se vía por estas terras do Condado.

Mamadou  leva roupa para os compañeiros do Cemar. Foto de Pablo Vázquez Varela.

A Mamadou coñecino precisamente facendo autostop. É de Guinea-Conakri, unha antiga colonia francesa. Ten vinte e seis anos. Chegou a Lanzarote dende Senegal embarcado con máis de duascentas persoas. A patera só tiña capacidade para cen. Un amigo seu de Gambia faleceu arrastrado por un golpe de mar. Foron nove días de viaxe con episodios de terror. É de Pita-Sangareak, unha pequena localidade de dous mil habitantes que está no interior do país, o que o converte nunha persoa pouco familiarizada co mar. «Por iso pasei tanto medo», di. Mamadou (non escribo os apelidos a petición do ONG que os atende, por motivos de seguridade) participou en manifestacións contra o goberno autoritario de Mamadi Doumbouya, un tenente coronel das Forzas Especiais, ao que só con verlle a pinta xa se intúe de que vai.

O mozo guineano amosa vídeos de manifestacións convocadas pola Unión de Forzas Democráticas de Guinea (UFDG), o principal partido da oposición, ilegal no seu país. Cando tivo noticias de que podía ser detido, a súa familia recomendoulle que abandonase Guinea. Mamadou reclamou asilo político en España e agarda a resposta da Administración. Está casado e ten dous fillos de cinco e dous anos. Viven coa súa nai no seu país. A súa ilusión é conseguir todos os requisitos para quedar en Galicia, atopar traballo e traer nun futuro a súa familia. Está a facer un curso de electromecánica no INEM da Cañiza, aínda que o que máis lle gustaría é «sacar o carné de clase A» comenta, «e traballar de camioneiro, para non ter xefes e viaxar polo mundo». No seu país era comercial de pezas de automóbil. Mamadou semella moi intelixente e cun oído privilexiado. Fala francés, árabe, pular, wólof e un español de moi alto nivel que aprendeu nos cinco meses que estivo nun centro de refuxiados de Pozuelo (Madrid).

Precisan dun apoio especial

Xulia Vaz Porto (Mondariz) é mestra de secundaria xubilada, e dende o primeiro dia, hai case un ano, ofreceuse xuntamente con outras once mulleres da bisbarra a darlles clase de español ao grupo de refuxiados. Na súa casa ao carón da Praza de Abastos, rehabilitada polo anterior alcalde, Xoán Carlos Montes, Xulia repasa as fichas dos seus alumnos, e bota en falla cursos específicos para esta xente. «Mira, Oumar era condutor de autobuses en Malí, fala sete idiomas: Khassoque, bambara, somike, árabe, francés, inglés e español. O Estado non quere que se lles considere privilexiados con respecto á xente de aquí», comenta, «pero iso non é correcto, xa que a súa situación de inferioridade e vulnerabilidade é mais ca evidente. Precisan dun apoio especial». Xulia cre que vivimos unha época moi complicada, «o goberno español non está executando os necesarios programas de integración, pero se o comparamos co de Italia, bufff, xa non hai nada sobre o que opinar». A profesora Vaz Porto é moi crítica coa ONG que está agora instalada no CEMAR, Rescate Internacional, en comparación coa anterior ACCEM, «que facía as cousas moito mellor».

Xulia Vaz, representando ás profesoras voluntarias. Foto de Pablo Vázquez Varela.

Segue a repasar fichas de alumnos e detense na de Oumar Ndao, de Senegal. Oumar é licenciado en románicas, despois de moito esforzo, na especialidade de español. A carreira pagouna traballando os veráns na recollida de cacahuetes, xa que o seu pai é xastre en Koussanar, e o seu salario malamente daba para alimentar á familia. Oumar séntese un privilexiado xa que superou os dous anos de percorrido por distintos centros de acollida e agora pode optar a un contrato de traballo, despois dun labirinto burocrático difícil de entender. Para pagar a viaxe na patera que o levou a Canarias (dous mil euros), Oumar traballou sete meses de agricultor en Marrocos. Interésalle moito a literatura latinoamericana, e é lector de María Nsüe Angüe, unha escritora de Guinea Ecuatorial, e da senegalesa Mariama Bâ. Oumar esgotou o período de permanencia que marcan as leis da CE (un máximo de dous anos) e entra nunha situación de ilegalidade, caso de non conseguir un precontrato de traballo e o arraigamento laboral.

Isabel abriu por primeira vez o armario do seu fillo, morto hai cinco anos, e deulle a roupa toda a Baba e Daudá

Abdoul, Baba, Daudá

A practica do autostop deixou multitude de historias, desas que axudan a pechar feridas. Isabel Barros vive en Vigo. As fins de semana achégase a Sabaxáns (Mondariz) para axudar ao seu irmán Rubén na casa de comidas La Mangette. O pasado verán viu dous mozos africanos facendo dedo e propúxolles que mellor que a Ponteareas podía achegalos a Sabaxáns, onde os convidaba a comer. Baba e Daudá (de dezaoito e vinte anos) repetiron dende entón todas as fins de semana, abusando da xenerosidade de Isabel. En decembro, a ONG que os tutelaba levounos para Allariz, e Isabel fixo algo que nunca pensara en facer. Entrou, despois de cinco anos, na habitación do seu fillo Dani, que morrera nun accidente de circulación. «Todo o que era do meu fillo estaba tal cal o deixara el». Isabel abriu as fiestras, deixou que entrara a luz e, superando a dor, sacou toda a roupa dos armarios para ofrecérllela a Daudá e a Baba. Cada fin de semana, Isabel recibe unha foto dende Allariz. «Mira», amosa o móbil, «levan a roupa de Dani».

Hai máis historias. Imposible contalas todas. Esther e a súa parella Iván teñen un chiringo-bar-restaurante, Ladelrio, ao pé do río Tea con terraza e cociña caseira de moita calidade. Despois dunha afortunada experiencia hostaleira en Vigo, mudáronse a Mondariz, que é un sitio máis tranquilo cando xa tes unha idade e a calidade de vida vai por diante do boureo da gran cidade. O establecemento ten unha clientela variada grazas ao talento para a cociña de Esther e ao humor excéntrico de Iván. A súa localización é privilexiada, a poucos metros da praia fluvial. E como darse un mergullo sae barato, axiña comezou a ser frecuentado por un pequeno grupo de africanos todas as fins de semana.

Isabel Barros amosa a foto que Daudá e Babá lle mandaron dende Allariz, vestidos coa roupa do seu fillo falecido. Foto de Pablo Vázquez Varela

Alí coñecín a Ousmave, de Malí, aos senegaleses Assane e Modoo, que era pescador no seu país co seu pai e sete irmáns, ata que escachou a pequena embarcación familiar coa que faenaban e viuse na necesidade de emigrar. Modoo amosoume un vídeo pescando un polbo (llaranca, na lingua wólof) de máis de dous quilos, un cefalópodo que alí case ninguén consome polo seu prezo elevado, e que posiblemente remate na pota dalgunha pulpeira do Carballiño. Esther presentoume aínda a Abdoul, que é o que goza da súa simpatía porque semella ser o máis vulnerable. O seu sorriso desaparece cando lle falas do seu país e da súa vida pasada. Os mércores pola tarde achégase a Ladelrio para que Esther lle ensine a escribir, xa que é analfabeto, e cústalle seguir o ritmo das clases que lle dan Xulia Vaz e outras mestras voluntarias da contorna. A Abdoul gústalle cantar, polo que Iván ensinoulle enteira a canción Mi carro me lo robaron, de Manolo Escobar, por se nun futuro ten que convencer a algún xuíz do seu interese polas tradicións do noso país. «Con humor non se arranxa o mundo, pero axuda», di o hostaleiro vigués.

As novas arredor dos inmigrantes aloxados no centro CEMAR son permanentes. Cada día hai algo novo que contar. É moi posible que cando este número de Luzes chegue ás mans dos lectores ningún dos africanos estea xa en Mondariz Balneario, e que a situación do pasado Nadal se volva repetir. «Existe aínda a posibilidade», asegura o alcalde, César Gil, «de que o Goberno central decida pechar os centros temporais de acollida e os manden a todos a macrocentros como os de Mérida, Cartaxena ou Alcalá».

As posibilidades de integración que lles ofrece unha vila pequena como a de Mondariz Balneario desaparecerán. E iso será malo para todos. Será entón cando nos decatemos do necesarios que son. Non só para traballar, senón para que como seres humanos nos sintamos mellor.