A Coruña.- Hai escritoras que chegan tarde ao canon porque estaban ocupadas en cousas máis urxentes: defender unha lingua; discutir co poder; plantarse fronte á manipulación informativa; combater polo feminismo… Ou lembrarlle a Galicia que unha nación tamén se sostén sobre aquilo que decide contarse a si mesma. Begoña Caamaño, homenaxeada este 17 de maio no Día das Letras Galegas, pertence a esa rara especie de autoras que non separan literatura e vida.

Cada ano, Galicia celebra algo pouco frecuente en Europa: unha festa civil dedicada á lingua. O Día das Letras Galegas naceu en 1963 impulsado pola Real Academia Galega no centenario da publicación de Cantares Gallegos, de Rosalía de Castro, e converteu o 17 de maio nunha data de afirmación colectiva e de reivindicación do galego como idioma literario, político e sentimental.

Baixo o franquismo, homenaxear a literatura galega era un xesto de resistencia cultural. Hoxe segue a ser unha disputa polo relato, é dicir, quen merece entrar no panteón e que idea de Galicia se consagra cada ano.

Intelectual no sentido clásico

É nese mapa simbólico onde encaixa Begoña Caamaño. Nacida en Vigo en 1964 e falecida prematuramente en 2014, a súa incorporación ao cartel dos 17-M non recoñece só unha narradora brillante e tardía, senón unha intelectual e humanista, alguén que interveu no seu tempo a través do seu pensamento. Ela fíxoo sen pedir permiso nin aparentar neutralidade.

A Real Academia Galega define a súa obra como unha «relectura feminista dos mitos fundacionais e dos relatos herdados», unha descrición que resume a influencia dunha autora que fixo algo máis ambicioso ca escribir novelas: desmontou a arquitectura patriarcal dos clásicos e reconstruíuna desde as súas marxes.

O seu debut literario, Circe ou o pracer do azul (2009), provocou unha pequena conmoción nas letras galegas. A feiticeira convertida durante séculos en caricatura masculina recupera voz, desexo e pensamento propio. Tres anos despois, Morgana en Esmelle prolongou esa operación de rescate, coas mulleres expulsadas do centro do relato regresando a el para narrarse a si mesmas.

Non se trata de novelas historicistas nin de exercicios de erudición. Caamaño desenvolve unha prosa elegante, sensual e afiada, atravesada pola oralidade e a reflexión política. A súa literatura desconfía dos heroes tradicionais e prefire explorar o poder, o desexo, a sororidade, a identidade… Sempre desde lugares incómodos. Non reescribe os mitos, máis ben discute quen ten dereito a relatarlos.

Sobre todo, xornalista

Antes ca novelista, Caamaño foi sobre todo xornalista. Traballou desde 1989 na Corporación Radio e Televisión de Galicia (CRTVG, hoxe reconvertida en Corporación de Servizos Audiovisuais de Galicia, CSAG) e desenvolveu boa parte da súa carreira na Radio Galega, onde dirixiu e presentou espazos culturais como Club Cultura, Andando a Terra e Expreso de Medianoite. Defendeu un xornalismo público rigoroso, independente e en galego.

Foi unha voz crítica coa manipulación informativa e coa colonización partidista da CRTVG durante os primeiros anos de goberno de Alberto Núñez Feijóo.

Esa convicción levouna tamén a enfrontarse á degradación dos medios públicos autonómicos, como unha das voces críticas coa manipulación informativa e coa colonización partidista da CRTVG durante os primeiros anos de goberno de Alberto Núñez Feijóo. Unha batalla significativa, porque a discusión sobre a radio e a televisión públicas leva anos convertida en termómetro da, para algúns, escasa calidade democrática dos medios en mans da Xunta. A moitos compañeiros e compañeiras, ese mesmo posicionamento custoulles as súas carreiras.

Como lles sucede a elas e eles, o compromiso de Caamaño non foi retórico. Participou activamente nos comités de empresa da Corporación e mantivo unha intensa actividade sindical. Nunha carta publicada pola CUT tras a súa morte, o sindicato lembrábaa como unha compañeira para a que «a dignidade non era negociable», e como alguén que entendía a loita polos dereitos das traballadoras e traballadores como unha extensión natural da defensa do público.

Feminismo

Ese mesmo fío conecta con outra dimensión indisociable da súa figura, o feminismo, que entendía non como etiqueta senón como práctica política diaria. Participou en colectivos como a Marcha Mundial das Mulleres e foi impulsora de asociacións de mulleres comunicadoras. «É tempo do feminismo: da xustiza, da igualdade, da liberdade, da dignidade», deixou escrito.

A súa homenaxe, ademais, volve iluminar unha fea anomalía do Día das Letras. Desde 1963 ata 2026, a maioría esmagadora de homenaxeados foron homes. Só oito edicións recoñeceron mulleres ou colectivos femininos: Rosalía de Castro, Francisca Herrera Garrido, María Mariño, María Victoria Moreno, Xela Arias, Luísa Villalta, as cantareiras que crearon e transmitiron a poesía popular oral, e agora ela. O desequilibrio converte cada recoñecemento feminino nunha sorte de rectificación histórica.

Hai certa ironía elocuente nas cifras recentes: nos 12 anos transcorridos desde a morte de Caamaño, protagonizaron o Día das Letras sete homes e cinco mulleres, incluíndoa a ela e ás pandeireteiras de 2025. Aínda non hai paridade, só unha lenta corrección desa absurda e recorrente distorsión de xénero.

O certo é que a Caamaño o recoñecemento do 17-M chégalle non como unha concesión simbólica, senón como unha elección coherente co presente: unha escritora que defendeu lingua sen convertela en museo; unha xornalista que entendeu a independencia como obriga democrática; unha feminista que preferiu discutir con Homero antes ca aceptar caladamente a súa versión das cousas.

Ensanchar o mundo

Quizais por iso a súa figura resulta tan contemporánea. Porque mentres outros escribían para entrar na historia da literatura, ela parecía máis interesada en ensanchar o mundo, para que coubesen nel outras voces. Tamén a súa. Tamén as que aínda estaban por vir.

Acaso diso trata o Día das Letras: de decidir que voces seguen falando cando baixa un pouco o volume do ruído. Este ano, entre gaitas, actos institucionais e lecturas escolares, Galicia escoitará unha que nunca foi dócil. Unha muller que discutiu co mesmísimo Ulises e que acabou corrixindo, á súa maneira, unha parte do mito, para reivindicar que naquela Odisea, como nas máis actuais, o relevante xa non son só as aventuras do heroe, senón as desas outras antiheroínas, como Penélope, como Caamaño, verdadeiras donas de Galicia, ou de Ítaca.