A Coruña.- A Xunta de Galicia aínda non adoptou ningunha medida para cumprir unha sentenza firme do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia (TSXG) que a condenou en xullo do ano pasado a impedir con carácter inmediato a polución dos acuíferos da comarca da Baixa Limia, en Ourense, contaminados desde hai décadas por verteduras ilegais de xurros e nitratos procedentes das macrogranxas de porcos e aves da zona. Cuns 6.000 habitantes, A Baixa Limia é un dos territorios do Estado con maior presión de explotacións gandeiras intensivas, cuxos residuos chegaron a poñer en risco o abastecemento de auga potable e a saúde da poboación.

O caso afecta sobre todo aos Bande, Lobeira e Muíños, tres municipios contiguos ao encoro das Conchas, que se alimenta do río Limia e que padece episodios recorrentes de proliferación de cianobacterias e ata de emanacións de ácido sulfhídrico, un gas inflamable, extremadamente tóxico e ata mortal por inhalación. Prodúcese pola putrefacción desas microalgas, que á súa vez se alimentan dos nitratos. Cando se acumulan en exceso pola abundancia deses contaminantes, as que están a maior profundidade reciben cada vez menos luz e, especialmente coa seca e a calor do verán, tamén menos auga. Morren, descompóñense e dan lugar ao sulfhídrico, que se eleva ata a superficie e intoxica o aire cunha peste tan velenosa como perceptible mesmo a quilómetros de distancia.

Tras décadas de denuncias, oito veciños presentaron unha demanda conxunta e conseguiron en xullo do ano pasado que o TSXG condenase á Xunta e á Confederación Hidrográfica Miño-Sil (CHMS) por non facer nada contra as verteduras. Foi unha sentenza pioneira para a xurisprudencia medioambiental, xa que os xuíces consideraron que a pasividade de ambas administracións vulneraba o dereito fundamental dos demandantes «á vida, á integridade física, á interdición de tratos inhumanos ou degradantes, á intimidade e á inviolabilidade do domicilio, á propiedade e á auga», tal e como figura, literalmente, no texto da resolución. A Sección Segunda da Sala do Contencioso-Administrativo do TSXG considerou que a Xunta e a CHMS, «a pesar de coñecer a situación e estar legalmente obrigadas a iso», non lle puxeran remedio.

Ata 30.000 euros por afectado

O pasado 11 de febreiro, o Tribunal Supremo rexeitou os recursos de ambas administracións e deu plena firmeza ao fallo, que incluía indemnizacións de ata 30.000 euros para cada un dos denunciantes. A Asociación de Veciños das Conchas asegura con todo que ata a data non só non se fixo nada para executar esa decisión, senón que as verteduras continúan e seguen agravando os riscos sanitarios cos que conviven. O Executivo de Alfonso Rueda responsabiliza o Goberno, que á súa vez alega que aínda que instou por carta á Xunta a coordinar a execución do fallo, non obtivo resposta.

«Séguense producindo encharcamentos de campos con xurro, con total permisividade das administracións condenadas», alerta Pablo Álvarez Veloso, portavoz da asociación, que achega como probas imaxes de varias parcelas anegadas de augas fecais durante o pasado outono, xusto cando as choivas favorecen a filtración das verteduras ao Limia e aos arroios e augas subterráneas que desaugan no río e no pantano. Tamén mostra fotos de cisternas, que vincula ao esparexido ilegal de esterco líquido, circulando pola zona. «Non se está actuando coa dilixencia esixida pola sentenza», advirte.

A esa inacción e falta de dilixencia que denuncia engádese, tal e como desvelou no seu día Luzes-Público, que varias administracións do PP –o Goberno de Mariano Rajoy, a Xunta de Alberto Núñez Feijóo, a Deputación de Ourense de Manuel Baltar e varios concellos con alcaldes do seu mesmo partido– destinaran máis dun millón de euros fondos da UE, que Bruxelas orzara para recuperar o encoro, a construír un complexo acuático con piscinas e instalacións de augas termais. Boa parte dese gasto aprobouse e empezou a executarse pouco antes das eleccións municipais de 2015.

«Alén de actuar por separado dentro das súas competencias, advirten os veciños, «a sentenza contempla que a Xunta e a CHMS deben coordinarse para realizar análise de calidade da auga e adoptar medidas correctivas ante situacións de contaminación». «Pero esa coordinación non substitúe o resto de obrigacións senón que se engade a elas», explican.

Cruzamento de cartas

Nese sentido, a CHMS asegura que enviou dous correos á delegación da Xunta en Ourense o 16 de febreiro e o 3 de marzo pasados instándoa a acordar as medidas de vixilancia e recuperación da zona, e que, ante a falta de resposta, dirixiuse por carta a Alfonso Rueda o 17 de marzo e de novo o 15 de abril. A Consellería de Medio Ambiente e Cambio Climático afirma por contra que a Xunta si contestou: o 23 de marzo, con outra carta na que trasladaba ao presidente da CHMS que está á espera de que o Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación remate un estudo de presións agrarias que afectan as augas desta zona». «Son competencia da CHMS», subliña.

Cando dispoña dese estudo, xustifica a Xunta, «será no momento máis idóneo e produtivo» para convocar ás distintas administracións e coordinalas «no marco das súas respectivas competencias e responsabilidade». Pola súa banda, os portavoces da CHMS sosteñen que o fallo xudicial «non pon o foco en quen contamina», é dicir as macrogranxas, senón en «quen autoriza a actividade que xera a contaminación, que é a Administración autonómica».

«Os organismos de conca estamos obrigados a vixiar o dominio público hidráulico e a comunicalo ás administracións competentes, que son os concellos e Sanidade, o que levamos realizando desde o ano 2011 con analíticas cada 15 días», indican. «Non estamos parados pero hai determinadas obrigacións que debemos cumprir coordinadas as dúas administracións», matizan.

Subliñan que se intensificou a vixilancia de verteduras e que, aínda que a CHMS non ten competencias en materia de abastecemento de auga, desde abril do ano pasado véñense realizando estudos sobre os niveis de nitratos en pozos anexos ao encoro que mostran que os caudais subterráneos están «en bo estado», con valores inferiores ao límite legal de 50 miligramos por litro. As análises mensuais en puntos de captación de auga e en fontes públicas tamén guindaron resultados que non superan ese tope e que na súa maioría se sitúan ata dez veces por baixo del.

Predicir os episodios de acumulación de algas tóxicas

A Confederación engade que puxo en marcha o proxecto AquaOurense, financiado de novo con fondos europeos, para desenvolver modelos que permitan predicir os episodios de acumulación de cianobacterias e do sulfhídrico derivado do seu putrefacción. En canto ás indemnizacións, explican que expuxeron unha consulta ao TSXG para «proceder ao pago que corresponde», e sobre as costas xudiciais polo recurso inadmitido ante o Supremo, que se abonarán «no momento e na forma que indique» o Tribunal.

Mentres tanto, aproxímase o verán e a previsible diminución do caudal do Limia e do nivel do pantano que, xunto á acumulación de microalgas tóxicas alimentadas polas verteduras durante décadas e o aumento da temperatura da auga pola calor –o ano pasado rexistráronse na comarca máximas de ata 42 graos, segundo a Axencia Galega de Meteoroloxía– deriva cada ano na súa recorrente descomposición e na aparición de gas sulfhídrico.

Os veciños reclaman as solucións inmediatas que ditou a Xustiza e que as administracións que teñen a obriga de protexelos coordínense para levalas a cabo. Pero tamén esixen que non estean en mans de quen ata o de agora toleraron que a súa saúde estea permanentemente en perigo, porque iso resulta «incompatible coa gravidade dos feitos» que os tribunais deron por probada.

Por iso, reclaman a dimisión da conselleira de Medio Rural da Xunta, María José Gómez; da de Medio Ambiente, Ángeles Vázquez; e do presidente da Confederación Hidrográfica Miño-Sil, José Antonio Quiroga. Ao seu xuízo, esa é a única forma de garantir «que se actúe de forma inmediata, coordinada e verificable para frear a contaminación e protexer a poboación afectada».