A Coruña.- A monarquía tense constituído como un dos principais alimentos ideolóxicos do sentimento nacionalista español, segundo unha investigación da Universidade de Santiago de Compostela (USC) que deduce tamén que ese carácter se nutriu, desde a morte de Franco, do relato sobre a transición e sobre o papel que xogou nela o anterior xefe do Estado, Juan Carlos I, así como da estratexia de imaxe que Felipe VI, o seu fillo e sucesor, está a trasladar agora sobre o seu propio reinado.

«A monarquía é unha das institucións con máis peso para explicar o grao de nacionalismo español que mostra a cidadanía», explican Paulo Carlos López e Nieves Lagares, profesores titulares de Ciencia Política na USC e autores, xunto á tamén profesora Elba Maneiro, do estudo O papel político da monarquía como catalizador do nacionalismo español contemporáneo, que se publicou o mes pasado na Revista Austral de Ciencias Sociais da Universidade Austral de Chile.

«O achado central é que as variables monárquicas, non soamente no sentido histórico senón tamén no sentido político, son máis predictoras dese sentimento [nacionalista español] que outras», afirman López e Lagares. «O foco non é só o pasado, senón tamén como se activa hoxe a través das percepcións sobre Felipe VI ou sobre o relato da transición», engaden.

Enquisa

O artigo recolle os datos dunha enquisa –preto de mil chamadas telefónicas entre poboación residente en toda España maior de 18 anos– realizada polo Equipo de Investigacións Científicas da USC, realizada en 2021 e que indica que os cidadáns do Estado se situaban entón nunha media do 6,49 á hora de puntuar do un ao dez o seu sentimento nacionalista español. O maior grao, 7,87, dáse entre quen, no debate sobre monarquía ou república, se posicionaba coa primeira, mentres que entre os republicanos, o sentimento nacionalista español baixaba ao 4,98. Entre quen declaraba que esa discusión lle resulta indiferente, a nota situábase no 5,75.

O estudo dos tres politólogos galegos realiza tamén unha análise histórica que lembra como durante finais do século XIX e principios do XX, especialmente durante os reinados de Isabel II e Alfonso XIII, a monarquía foi creando e reforzando os vínculos ideolóxicos entre os conceptos de coroa e nación, a través dunha estratexia de «viaxes, cerimonias e escenificacións patrióticas» que lle permitiron «resignificarse». «A coroa foi capaz de integrarse no imaxinario nacional, sendo un símbolo e un axente nacionalizador, á vez que tamén o era co catolicismo, ata o punto de que a monarquía tamén era concibida como a forma de preservar a España católica».

«No noso marco, Juan Carlos I e Felipe VI aparecen como referencias contemporáneas desa conexión, pero nun contexto democrático, con todo o que iso conleva. A continuidade está no papel nacionalizador, e a diferenza, na forma de lexitimación e no marco institucional posterior a 1978», afirma Nieves Lagares.

Para a experta, o relevante é que se produciu non tanto un proceso de lexitimación senón «unha ‘reinvención’ do nacionalismo español a partir da aprobación da Constitución Española e da incorporación de elementos de patriotismo constitucional relacionados con esa institución». Especialmente no que se refire ao papel atribuído á Coroa como garante da unidade do Estado e da estabilidade política, e ao rol do monarca como xefe do Estado e garfo do mando supremo das forzas armadas.

«A valoración de Felipe VI como xefe do Estado é unha das variables que máis eleva a probabilidade dun alto nacionalismo español»

O artigo tamén lembra que, dos datos da enquisa e da literatura científica consultada, se observa unha relación evidente entre o grao de sentimento nacionalista expresado pola cidadanía e a súa adscrición partidaria: «A máis identificada co Partido Popular ten maior grao de nacionalismo (8,15) e a súa correspondente translación política (modelo territorial), mostrando o PSOE (6,34), a pesar de menores niveis, maior heteroxeneidade interna […] No mínimo de nacionalismo español dos partidos estatais sitúase Unidas Podemos (UP) cun 4,50 e no máximo, Vox, cun 8,89».

Os autores tamén deducen «un desgaste específico» da figura de Juan Carlos de Borbón por mor dos seus escándalos persoais e da revelación das súas prácticas corruptas. «Iso aparece mesmo entre votantes de dereita», sostén Paulo Carlos López, «o que indica que a reputación persoal pode erosionarse sen romper de golpe a institución se levan a cabo certas accións». «De aí a idea das campañas ‘modernizadoras’ da institución», engade: «No debate, apuntamos a unha lóxica de ‘deixar caer’ a figura de Juan Carlos I, rompendo certo silencio dos medios, para salvar a Coroa como marco de estabilidade».

Nacionalismos periféricos

En canto á relación entre o reforzo do nacionalismo español a través da monarquía e os nacionalismos periféricos, o politólogo lembra que aínda que «certos patriotismos ‘constitucionais’ tenden a abordar a fractura social», non sucede así coa fractura territorial. «Se a monarquía segue a ser formulada como peza garante da unidade, reforza un marco de lexitimidade que pode desincentivar cambios profundos».

«No noso modelo, a valoración de Felipe VI como xefe do Estado é unha das variables que máis eleva a probabilidade dun alto nacionalismo español. E iso, politicamente, adoita asociarse con preferencias máis centralizadoras, pero lembrando que a Constitución consolida tamén un Estado autonómico descentralizado. Aínda que isto último xa é unha lectura fóra do modelo e entraría mais no marco da opinión persoal», conclúe López.