A Coruña.- Portugal celebra este domingo eleccións á presidencia da República, coas enquisas prognosticando un triunfo pola mínima do candidato da ultradereita, seguido de preto por outros catro pretendentes entre os que non se atopa ningunha muller. De feito, só hai unha entre as 11 cabezas de cartel que aspiran a suceder o conservador Marcelo Rebelo de Sousa.

As últimas enquisas auguran un resultado moi axustado liderado por André Ventura, o líder da extrema dereita populista de Chega!, que nas últimas lexislativas levou a súa formación, de carácter ultranacionalista e xenófobo e aliada de Vox, a converterse na segunda forza política do país. Unha sondaxe do diario luso Público outórgalle un 21% dos votos.

Seguiríano Antonio José Seguro, do Partido Socialista (20%); Joao Cotrim de Figueiredo, de Iniciativa Liberal, co 19%; o militar independente Henrique Gouveia e Melo, co 15% de sufraxios, e, tamén co 15%, Luis Marques Mendes, do Partido Social Demócrata -centrodereita– do primeiro ministro Luís Montenegro. Catalina Martins, a líder do histórico Bloco de Esquerda, apenas alcanzaría o 3%.

A mesma enquisa, combinada cunha simulación estatística, augura un 99,5% de posibilidades de que ningún dos aspirantes logre o domingo superar o 50% dos sufraxios, o que abocaría a unha segunda volta que se celebraría o próximo 8 de febreiro. O diario lisboeta estima un 38% de probabilidades de que a segunda rolda enfronte a Ventura con Seguro; un 19%, a Ventura con Cotrim; un 12%, a Seguro con Cotrim; e só un 8% a Ventura con Gouveia e Melo.

Resultado definitivo

Algúns analistas cren que esa certeza de que o resultado definitivo se fará esperar ata febreiro podería desmobilizar parte do electorado –11 millóns de electores, máis que os habitantes no país porque hai preto de 1,6 millóns de rexistrados residentes no estranxeiro– . Ao contrario, outros expertos consideran, precisamente, que o empate técnico que presumen as sondaxes contribuirá ao contrario, ao instalar no votante a idea de que o billete á segunda volta se move nunha franxa moi reducida de votos.

As últimas enquisas auguran unha vitoria pola mínima de André Ventura, o líder da extrema dereita populista de Chega!

O poder instucional do presidente da República en Portugal está a medio camiño dos réximes presidencialistas, como Francia ou EEUU, e aqueles onde a xefatura do Estado electiva é unha figura practicamente testemuñal, como Alemaña ou Italia. Así, aínda que o presidente portugués non goberna nin nomea ministros, si ten competencias para disolver o Parlamento, vetar leis aprobadas por este, denuncialas ante o Tribunal Constitucional e convocar referendos. Ademais, é o comandante en xefe das forzas armadas e ten capacidade para declarar os estados de sitio e de emerxencia.

Portugal enfronta un escenario político e socioeconómico complicado, pois, aínda que o crecemento do PIB rolda o 2% e a taxa de paro se mantén á baixa lixeiramente por encima do 6%, as desigualdades, os baixos salarios e as dificultades para o acceso á vivenda derivaron en tensións e conflitos sociais, alimentados ademais pola impopularidade dos recortes de dereitos laborais impulsados polo Goberno de Luís Montenegro. O pasado 11 de decembro celebrouse unha folga xeral, a primeira desde os tempos da troika, que segundo os sindicatos foi a máis seguida da historia democrática que o país iniciou tras a Revolución dos Caraveis de 1974.

André Ventura, a ultradereita populista ao estilo Vox

Dese caldo de cultivo tamén se nutre Chega!, que enarbora posicións ultradereitistas e ultranacionalistas similares ás que Vox sostén en España, cun programa contrario á loita contra o cambio climático e un argumentario populista e anti-woke, que tenta copiar o estilo e o ton de Donald Trump e que se centra, sobre todo, en debuxar os migrantes como o inimigo público a combater. O seu líder, André Ventura, é un avogado e asesor fiscal de 42 anos que tamén deu uns primeiros pasos como comentarista deportivo. Na última convención da formación de Santiago Abascal, á que acudiu como convidado, despachouse cun discurso no que se declarou «orgulloso» das cacerías de migrantes organizadas por fascistas en Torre Pacheco (Murcia) o pasado verán. Tamén cualificou de «farsa» o labor da flotilla que navegou cara a Gaza no outono pasado e as denuncias sobre o exterminio de palestinos executado por Israel na Franxa.

Seguro, o socialista que apela ao voto útil de esquerda

O rival que máis se achegou ata o de agora nas enquisas a André Ventura é o socialista Antonio José Seguro (68 anos), un profesor universitario experto en teoría do Estado e relacións internacionais que fixo carreira política baixo o paraugas do hoxe secretario xeral de Nacións Unidas, Antonio Guterres, con quen foi ministro. Seguro, quen liderou o Partido Socialista entre 2011 e 2014, foi crecendo nas enquisas durante as últimas semanas apelando ao voto útil da esquerda como única forma de frear a extrema dereita. Ten un discurso suprapartidista e está a facer unha campaña moi persoal coa que parece lograr limar asperezas con esa parte do electorado socialista que non lle perdoaba absterse, cando era deputado na Asemblea lexislativa, na votación dos drásticos recortes impostos pola troika da UE a principios da década pasada, durante o rescate do país tras a crise financeira.

Aínda que o presidente portugués non goberna nin nomea ministros, si ten competencias para disolver o Parlamento, vetar leis aprobadas por este,

Joao Cotrim, o ideario neoliberal

Tamén foi subindo nas sondaxes o economista e eurodeputado Joao Cotrim de Figueiredo (64 anos), un exalto executivo de diversas empresas adscrito a Iniciativa Liberal, partido fundado en 2017 que se nutre do ideario neocom máis clásico: rebaixas de impostos ás rendas altas, recortes de dereitos dos traballadores, simplificación do mercado laboral, privatización de servizos, redución da presenza do Estado na economía… Cotrim logrou coarse entre os favoritos a pesar da denuncia por acoso sexual que lanzou en plena campaña unha antiga asesora, á que el acusa de mentir. A iso únese unha sonora metedura de pata, que podería dinamitar a súa estratexia, pensada para atraer o voto de centro e de centrodereita, cando asegurou que se el non pasaba á segunda volta, quizais pensaría votar por André Ventura, o candidato da extrema dereita. «Non sei o que me pasou pola cabeza», dixo ao día seguinte. Quizá para emendalo, apresurouse a pedir o voto do primeiro ministro conservador e do seu Partido Social Demócrata, tratando de desactivar así ao candidato desa formación, Luis Marques Mendes.

Gouveia e Melo, o militar independente que perde fol

Quen parece que vai perdendo fol a medida que se achega o domingo electoral é Henrique de Gouveia e Melo, de 65 anos, almirante e exxefe do estado maior da Armada, nacido en Mozambique no seo dunha familia nobre e de funcionarios de alto rango e que se presenta como independente co lema «O meu partido é Portugal». Gouveia fixo carreira militar como tripulante cadete, primeiro, e logo oficial de submarinos, pero foise labrando unha sólida imaxe de funcionario honesto e eficaz xestor da cousa pública. Primeiro cando, como comandante naval, foi enviado a organizar o apoio militar ás operacións de protección civil nos incendios da primavera de 2017 na rexión Centro de Portugal, onde perderon a vida máis de sesenta persoas e onde o seu labor de coordinación destacou entón como fundamental para evitar que fosen moitas máis. Despois, como cabeza da misión que Portugal enviou en 2019 a Mozambique para auxiliar as vítimas do furacán Idai. E, dous anos máis tarde, en 2021, cando o Goberno do socialista Antonio Costa lle encargou coordinar a loxística da campaña de vacinación contra a covid-19, tras o caos provocado polo equipo anterior, acusado de favoritismos. Segundo a prensa de entón, o sistema de Gouveia e Melo funcionou á perfección. Con todo, o mariño, que empezou a campaña liderando as enquisas, foise empequenecendo, mostrándose talvez demasiado ríxido nas distancias curtas cos electores e nalgunhas das súas intervencións.

Os baixos salarios e as dificultades para o acceso á vivenda derivaron en tensións e conflitos sociais, alimentados pola impopularidade dos recortes de dereitos  impulsados polo Goberno conservador

Marques, un conservador demasiado clásico

O último dos cinco candidatos con posiblidades é Luis Marques Mendes, de 68 anos, un clásico do Partido Social Democráta –equiparable ao Partido Popular español–, do que foi portavoz parlamentario durante o mandato de Marcelo Rebelo de Sousa. El mesmo presidiu o partido entre 2005 e 2007 e con el ocupou varios ministerios durante os gobernos de Aníbal Cavaco Silva e de José Manuel Durao Barroso. A pesar da súa evidente adscrición partidista, postúlase como un candidato experto, formado e capaz, facilitador de consensos e garante da estabilidade política. Aínda que quizá sexa aí onde resida a súa debilidade, na dificultade para atraer o electorado doutras xeracións nunhas eleccións que os seus rivais, empezando polo ultradereitista André Ventura, lograron facer pendular en torno á fartura coa política tradicional e o descontento coas medidas do Goberno de Montenegro.

Martins, do Bloco de Esquerda, sen posibilidades

Sen posibilidade algunha parece quedar Catarina Martins (42 anos), deputada da Asemblea Nacional polo Bloco de Esquerdas e excoordinadora da formación frontista, anticapitalista e feminista, que chegou a ter máis do 10% dos votos nas lexislativas en 2015 pero que o ano pasado non chegou ao 2%. Tampouco teñen opcións o comunista António Filipe, un experto xurista, politólogo e profesor de Universidade; nin Jorge Pinto, candidato dos ecosocialistas de Livre. Moitas menos ten o biólogo, profesor e líder sindical José Pestana; o pintor ambulante Humberto Correia e o tamén artista, músico, actor e empresario Manoel Joao Vieira. O pasado decembro, o Tribunal Constitucional anulou por irregularidades procedementais as candidaturas doutros tres aspirantes independentes.