Desde o fondo dos espellos

Vigo.- A rentes do Hospital Nicolás Peña, en Vigo, séntese un borboriño grave por entre o tráfico rodado e os camelios sen flor, coma a tuba se fai sentir na sinfónica. Aquí morreu Lugrís no Nadal de 1973. Valentín Paz Andrade, en carta a Luís Seoane, detalla:

«O pobre Lugrís derrubóuse d-un dia pra outro. O seu xenio persoal, desordeado e sin liña firme nin siquera frente a vida, viña mascarando a gravedade das suas doencias. Maormente do corazón, que deixóu de latexar cando semellaba voltar ao seu. Costóulle traballo a Patiño, o de Librouro, internal-o no Hospital, pois sinteuse agudamente doorido na rua, cando rubía a costa que da Rua do Principe leva a librería. Nos mesmos dias, sin saber que se atopaba doente, e como outros anos, andabamos Alfonso i-eu a procura do pobre amigo pra non deixar que pasara a Noiteboa isolado. Non pudemos senon acompañal-o no camposanto, pois xa o levaran ao deposito de cadavres».

Pra descifrar ese lonxincuo murmurio citamos Méndez Ferrín comén do Nicolás Peña, en La Llave de Oro que para todo quisque é A Chave de Ouro, café-confesionario. Ao pedirlle unha impresión da vida de Lugrís, coma abstract praos artigos científicos, resume: «Non sei se foi certa ou unha fabulación». A cantidade de anécdotas que poboan a traxectoria do pintor volta inverosímil a biografía. Velaquí o andar bohemio, en estado puro, dunha mente portentosa pra a cultura do país.

Cos seus case 90 carballos de vida, Ferrín lémbrao con lucidez: «Era cauteloso en xeral. Pro con determinada xente falaba coma se fose un dos nosos». Malia ese corpo de farallón, con gorxa rouca das furnas de Ons, Lugrís medíase á hora de falar en serio porque de carallada non tiña fin: «Gustaba moito, porque era un barallán e argallante de bromas pesadas, de dicirlle a algunha xente: acórdaste daquela poesía de Góngora? E meterlle unha de Camões. E o outro dicía: si, si, coñézoa», e tras a descuberta facíaos arroibar.

A mastodóntica formación culta de Lugrís é indescritible. Aquilo era un abanqueiro de erudición difícil de acompañar. En parte porque a recibiu dende a nenez, nese primeiro estado latexante da conciencia onde todo se vai pousando sen decatármonos, cal o resío se filtra na pel destes días outonais.

 

Arriba, retrato de Purificación González Varela, nai de Urbano Lugrís, e abaixo, cun fillo. Fotos do arquivo familiar.

De tales terras…

A cultura respirábase na casa natal. Unha cultura nada habitual na Galiza de inicios do XX pois máis alá de clásicos grecorromanos ou hispánicos de períodos áuricos, Lugrís lía letras galegas: «Do pai depende moito a cantidade de poemas galegos e portugueses que tiña na memoria. Ás veces emborrachábase e dicía: ‘sei todas as poesías do mundo!’. E sabíaas porque tiña unha memoria prodixiosa. A poesía galega coñecíaa debido a unha gran biblioteca á súa man. Quen cita hoxe aos irmáns De la Iglesia, quen sabe poesías dos irmáns Camino?». Leva razón, non só porque hoxe case que ninguén se lembra destes rexurdimentistas senón porque tampouco é práctica a memorización lírica.

O pai, o vello Lugrís Freire, forxouse entre o pulso laboral e o cultivo intelectual. Con vinte anos emigrou a Cuba para alí estourarlle no peito o sentimento patriótico: «O pai foi un gran nacionalista, dos primeiros, que persistiu toda a súa vida», subliña Ferrín carregando o ton. En Cuba Lugrís o Vello fundou o primeiro xornal de América íntegro en galego: A gaita gallega (1885-89). Cando retorna á terra traía consigo a amizade de Curros Enríquez e na Coruña trábaa con Manuel Murguía no conciliábulo da Cova Céltica. A partir de entón métese en toda intervención a prol do país: Liga Galega, Real Academia Galega, Solidaridad Gallega, Irmandades da Fala, A Nosa Terra, Partido Galeguista… «É o enlace coa xente da Xeración Nós», remarca Ferrín, á vista desta folla de servizos complementada coa obra literaria.

Se a póla paterna carrexaba este lote, pola materna chegaría o mundo da pintura e música. A súa nai, Purificación González Varela, estudara con Canuto Berea e tocaba o piano con gran sensibilidade: «Da nai só sei que foi unha grande pianista. Debeu ter unha influencia sobre os coñecementos musicais de Lugrís. Na conversa parecían ser extensos». Ao irmán de Pura, Urbano González, débeselle o nome de Lugrís fillo, e se cadra, a impronta pictórica do seu tío, que se formara entre A Habana, Nova York e Madrid. Un rapaciño entra no bar. A nai saúda a Ferrín («Que tal, profe?») á vez que turra da chaqueta pra que o fillo sexa cortés, con escaso éxito. «Déixao. El anda voando. Fai ben!», resolve o mestre.

Urbano Lugrís, como dixemos, instruíuse entre letras, partituras e pinceis. Mais debía ser outro paxariño que voa como o foi de adulto. «Un día díxonos que de neno atoparan o mandil de masón do pai, de Lugrís Freire. E puxéranse a xogar á masonería entre varios rapaces». Que centellas dirían vestidos coas túnicas! Agora ben, Lugrís o Vello exercía a docencia ideolóxica a lume manso. «O pai tivo influencia política. O republicanismo e o nacionalismo estaban no fondo real de Lugrís». Unha posición que salta á vista atraveso dos cadros: «Isto nótase na pintura surrealista, na aplicación que el fai das imaxes oníricas. Hai unha homenaxe permanente ás lendas e ao liberalismo. Por exemplo, a presenza constante de Jules Verne porque é a presenza dun radical, dun revolucionario republicano bretón». Ben se deita que Verne agurgulla nas fantasías creadas por Lugrís baixo dos mares.

«Do pai depende os poemas galegos e portugueses que tiña na memoria. Dicía: ‘Sei todas as poesías do mundo!’. E sabíaas»

Deste compromiso, atraveso dos símbolos presentes na pintura, tenme falado Carlos L. Bernárdez. Por exemplo na obra O Berbés (1943), unha das máis queridas por nós, introduce a Martín Códax co seu peso lingüístico e histórico. Non foi un caso illado. Tras deixar os estudos de Peritaxe Mercantil, Lugrís o Novo tira pra Madrid.

Alí pasa pola cadea monárquica co gallo dos sucesos de Galán e Hernández, en decembro de 1930. Pro a República chegaría e o rapaz conectaría axiña coa rede cultural. Con Lorca engarza nas Misións Pedagóxicas. Debuxa, pinta decorados, imita voces. Acabalo entre Galiza e Madrid nace a amizade con artistas coma Álvaro Cebreiro ou Luís Seoane, alén da restra de personalidades vencelladas á familia.

Esta etapa da súa vida silenciouna tras a guerra: «Presumía moi pouco diso, pero era certo que participou en ‘Misiones Pedagógicas’. Lugrís non presumía nin falaba disto, nin de Lorca, polo menos comigo». Mais si recoñecía a amizade co autor do Pinocho español, un tebeo que o propio Ferrín lembra na súa infancia co título Pinocho y Chapete, que asinaba   pra a editorial Calleja, como precisa o home que diante miña voa por segundos á súa infancia: «Con Salvador Bartolozzi aprendeu a deseñar os monicreques».

A maldita guerra e Franco

A guerra mudouno todo. Cal hoxe muda a orografía de Palestina. Lugrís o Novo combateu nas fileiras do bando franquista, baixo forza maior; o seu irmán Secundino (boticario) enrolouse no V Rexemento do exército da República, sob mando do Enrique Líster que lle espetou a Hemingway: «Es verdad, no soy español; soy gallego».

Na rúa de San Andrés, na Coruña, que noutrora se chamou Faro de acordo á sólida tese exposta por Gonzalo Navaza, pai e nai padecían no exilio interior o triunfo do feixismo. Disque o vello Lugrís, preso dunha forte depresión deica morrer en 1940, lle pedira a Pura que non tocase máis no piano a Negra sombra, imaxe agora reconvertida no sentido dado por Luís Pimentel no coñecido poema «Cunetas».

A fin da guerra resituouno, non exento de críticas por quen combatían contra o feixismo, nun circuíto próximo aos vencedores. Ferrín, pola contra, aclara que «el era un home leal á terra, á patria, á República. Embora tivera unhas veleidades, non ideolóxicas, co réxime con encargos que lle fixeran: a Casa do Mar de Malpica, o Instituto de Cultura Hispánica de Madrid…». Porque Lugrís volveuse un pintor en voga por mor do gusto público que amosara o Generalísimo.

Unha das anécdotas máis coñecidas aconteceu na Casa do Pescador de Malpica: «A min recoñeceume que fora certo que na inauguración pedira prestada unha camisa azul e había un tipo moi alto, un mariñeiro moi ancho, que lle prestou a súa. Dixo Franco: ‘¿quién es el autor?’. E leváronlle a Lugrís xa vestido coa camisa. ‘Como te llamas? Urbano Lugrís. No serás de Ferrol? De cerca del Ferrol de su excelencia’. E Franco riuse». Dese 1956 quedaron fixados nas paredes pra sempre seis murais, con lendas escritas en galego, e dous trípticos de calidade sublime.

Franco gustaba da pintura de Lugrís. Tanto que lle pediu decorar o Azor. Por iso se definía como un «pintor de camarote». O gusto público do xerifalte disparouno á fama: «Foi un artista de moda, facía moitos murais en restaurantes e bares. Fíxose moi famoso». Á súa vez, empresarios afíns ao franquismo solicitaron a súa man: «O réxime chamaba moito por el. Como había a consigna de que lle gustaba a Franco, todo dios ía por Lugrís. Os armadores da Trasantlántica, por exemplo o Montserrat. Hai unha película española cómica, ¡¡Polizón a bordo!!, nos que se ven os comedores decorados por Lugrís». Un filme baseado na experiencia do seu produtor, o vigués Cesáreo González dono da produtora Suevia Films.

Volver a Vigo

Outra das obras máis admiradas por nós retrata, nun formato de semicírculo alongadísimo, a cidade de Vigo. En orixe adornaba unha parede do Hotel Moderno, deseño de Paciewiz sito na Porta do Sol. «Na miña xeración chamábanlle o Gran Hotel. Pintou alí unha liña na parede do restaurante que había no último piso», indica Ferrín.

O edificio mercárao en 1947 o citado Cesáreo. Someteuno a unha remodelación que seis anos despois abriu ao público. Naquel mes de xullo do 53, coa asistencia de famosetes de Madrid, Lugrís recibía os parabéns polos murais que dotaban de personalidade ao novo establecemento.

Non foi o único mural deixado en Vigo. Para Ferrín «o interesante era que nun local que se chamaba Grímpola fixo un mural, non sei se está perdido, que é un dos seus grandes murais surrealistas». A sala de festas Grímpola, bandeira náutica, situábase nos baixos do Gran Hotel, esquina rúa Carral.

Urbano casou en 1941 en Burgos con Paula Vadillo. «A vida de casado empezouna en Vigo», comenta Ferrín, e aquí nacería o seu fillo Urbano, continuador da liña pictórica do pai. «Despois, cando quedou viúvo, volveu e aquí morreu –continúa–. Antón Patiño erixiuse no seu protector. Proporcionáballe traballos e dáballe cartos. Facía collages, moi bos, pero xa pintaba pouco».

A causa deste descenso produtivo debeuse á morte de Paula, a compañeira da súa vida, en 1963. Practicamente enterrouse en vida. Neste particular huis clos pintou Puerta castellana (1963) coma unha confesión pública do seu estado de ánimo.

Pro antes viviran xuntos o recoñecemento social da pintura. O Casino de Vigo acollera en 1946 e no 48 dúas exposicións con enorme éxito. El Pueblo Gallego, no que traballou a comezos da década dos 40, informaba da cantidade de xente que as visitaron.

Lugrís, con Laxeiro, compañeiro de arte e de viños.

O circuíto vigués

No Vigo dos 60-70 a xente paraba por tascas ou salóns de festa de todo tipo. Ademais do Grímpola, por Policarpo Sanz estaba o Suevia, preto das Avenidas o Fontoira e por García Olloqui, o Brasil. Mais na carabuña urbana distribuíanse os lugares de «chiquitas», os lugares de ir de viños. «Coa xente da miña xeración abríase moito. El aquí paraba no Elixio, no Cotorro, na Viúda… na mesa del sempre había xente. Debuxaba no mármore». Unha muller, que traballara de camareira, relembraba a morea de servilletas tiradas ao lixo con apuntes de sereas, barcos ou monstros mariños.

Lugrís fixou residencia en Vigo tras a morte de Paula. Pro mudaran os amigos. Se denantes compartía conversas con José María Castroviejo ou Álvaro Cunqueiro puña uns versos en galego na traseira da excepcional táboa Tríptico de San Gonzalo, onde un tríscele dos Ultreya irradia mensaxe de resistencia e memoria; agora, a conversa con eles era «a distancia» (di Ferrín) priorizando os mozos. «Sempre buscou andar coa xente nova. Aquí en Vigo, con nós: Lodeiro, Miguel, eu… Na Coruña con Reimundo Patiño, Antón Avilés de Taramancos, Alexandre Cribeiro, que estaba facendo alí o servizo militar… El dábase conta enseguida con quen se sentía a gusto».

A camaradaxe con Avilés de Taramancos perdurou sempre: «O teu mellor amigo», escribiulle o poeta en carta publicada en La Noche (1961). Quen non recoñece a famosa fotografía de ganchete pola Coruña adiante? «Tiñan unha amizade bárbara unidos polo odio, máis ben literario, a González Garcés. Era por coñear, non lles gustaba nada a poesía del», puntualiza Ferrín entre risos finos.

A caótica vida de Lugrís entorpeceu a súa actividade creativa. No ano 65, no Foto Club de Vigo, expuxo debuxos e pouca cousa máis. Co gallo deste evento, Juan Ramón Díaz entrevístao para Faro de Vigo: «Qué pinta? Realmente mis más puras resonancias infantiles; el mar, que fue la constante de mi vida». Pra atopar os distintos rostros do océano viaxaba «moitísimo a Baiona e a Cangas. Sobre todo a Baiona polo mar, o castelo, as ondas… Era moi de Lugrís», apunta Ferrín. O propio pintor, noutra entrevista, confésao: «Hago apuntes, doy paseos por el litoral y después los transformo a mi manera. Pinto momentos espirituales, sueños, leyendas». En Vigo gustaba de parar, segundo ouvín, na igrexa de Bouzas por unha talla de San Telmo pola cal devecía. Nalgunha desas aproveitaba pra vacilar os sacerdotes: «Metíase cos curas; eu nunca llo vin, pero dicían iso. Era especialista», comenta ao lle lembrar aquela falcatruada de berrar dirixíndose aos sacerdotes: «Papá! Papá!».

Unha muller que traballara no Elixio relembraba a morea de servilletas tiradas ao lixo con apuntes de sereas, barcos ou monstros mariños.

Durante a conversa parece inflamarse de ledicia a boca de Ferrín: «É complicado saber que partes da súa vida son reais. Non o sei, e trateino. Eu era dos tipos aos que menos trolas lle metía. A Lodeiro e a min ou a outros que tiñamos esa sorte de caerlle ben». Porque Lugrís xogaba co coñecemento propio e o descoñecemento foráneo: «El acostumaba a facer que falaba grego e outras linguas, ruso… Supoño que isto o facía diante de quen pensaba que non tiña idea de grego ou ruso. Eu non sei ningunha delas, pero sei cando un tío está falsificando linguas».

Un dos amigos de viño e arte foi Laxeiro. Dous colegas amigados por tantos aspectos en común. «Tivo unha relación fraternal con Laxeiro. Pero como os dous bebían moito daquela, ás veces andaban a hostias e terminaban indo a que os costurase Darío Álvarez Blázquez. E logo amigábanse de novo», sen saber cando sería a vindeira visita á clínica que o doutor tiña en Marqués de Valladares. Pro tamén houbo intres prao compromiso. Á pregunta dun xornalista de que por que sentía satisfacción co éxito da súa obra respondía: «Ante todo y sobre todo como gallego, pensando en que cada uno, con su esfuerzo y con sus valores humanos, debemos dar lo mejor que tenemos para nuestra tierra gallega». A nosa terra vivida dende o interior á súa maneira. «El, cando soubo de que se lle estaba facendo unha homenaxe a Celso Emilio Ferreiro, con quen non tiña nin tivera un trato especial, achegouse a min e díxome se queríamos un pergameo feito por el. Os organizadores estaban en Ourense, Luís Soto e Amadeo Varela, e non mostraron especial interese e quedou a cousa así. Pero a saída del foi ofrecerse». Refírese, como é sabido, á homenaxe no Hotel Roma de Ourense no contexto dos conflitos de Castrelo de Miño (1966) cunha UPG nacente.

Lugrís nas letras

Entre as primeiras homenaxes públicas a Manoel Antonio, no mesmo franquismo, está un poema que Lugrís lle dedicou na revista Atlántida. «Xa me acordo dese poema. Extraordinario. Está en castelán pero sempre cunha motivación nacionalista», dinos un Ferrín perseguidor da obra literaria do autor de De catro a catro. Un dos grandes poetas da literatura galega acumula louvas cara á lírica do pintor: «Tiña unha clara faceta poética. Pro o aspecto literario era secundario pra el. Era bo lector, pero non se considerou escritor, creo eu». A súa creación estivo dispersa durante anos até que Alvarellos Editora, en edición a cargo de Olivia Rodríguez (filla de Mariano Tudela), reuniu en dous volumes os seus textos en galego e castelán. O mestre volve citarnos outro exemplo «La balada del puerto de Os está moi ben, un poema do mellor surrealismo que lin». Por iso tórnasenos inevitable chamar á súa lectura e recuperación.

Lugrís (sentado de costas á ventá) cuns veciños de Malpica na época en que pintou a Casa do Pescador da vila.

Caída en vertical
Os derradeiros anos foron un declive. Debuxaba ou facía colaxes pro apenas pintaba. Antón Patiño, o de Librouro, mirou por el. Encargoulle algunha obra e xestionoulle parte da vida cotiá. No alto da libraría consérvase un magnífico óleo acompañado de libros e máis libros. Unha capeliña na memoria de Lugrís.

O pintor deixou a vida pública. «Ofrecéranlle facer exposicións pero non. Eu participei en conspiracións para que expuxese. Pero non quería, dáballe reparo. El no trato era tímido no fondo». O devalar das marés arrastrábano praos baixos da vida.
Malia todo, sostiña vellas amizades. Un caso singular é Luís Seoane, a quen lle dedica un soneto en galego por mor da súa exposición na Coruña no ano 1963. Ferrín tamén recorda o encontro deste par de artistas en Vigo: «Mira se era leal que cando veu Luís Seoane facer unha pequena exposición en Vigo, creo que só era de debuxos moi de Seoane, e Lugrís estaba alí. Foise presentar e fundíronse nun abrazo». Refírese á expo na Galería Roizara (actual rúa Elduayen) de 1970-71 con sete cadros e catorce gravados.

«Fíxose moi famoso. Pero así como chegou a ese cumio, quedou na miseria. Morreu na pobreza. Estaba aquí –sinalando co dedo esoutro lado da rúa– como acollido no Nicolás Peña. El tiña un pisiño preto do Elixio. Pero o que gañaba, íaselle. Non fixo capital ningún». Un reducido grupo de amigos acompañouno no sepelio en Pereiró. A esquela na prensa saíu en lingua galega e corría o ano 1973.

Hoxe cada pouco aparece unha áncora pintada na lápida de Lugrís. Admiradores anónimos que souberon comprender ese borboriño, ese falar baixo e rouco, que se sente na Avenida das Camelias a rentes do Hospital Nicolás Peña fronte ao bar A Chave de Ouro onde Ferrín nos contou todo isto, e máis.

cool good eh love2 cute confused notgood numb disgusting fail