Martín Mondragón (Teo, 2000), Mondra, é unha das estrelas que máis brillan no universo trad.

Orbitan ao seu redor unha mestura de folclore tradicional e música máis actual, aínda que para el as cantareiras sempre significaron modernidade. O artista vén de publicar o seu novo álbum, De Ronda, dous anos despois do éxito indiscutible do seu primeiro traballo, Ardēn. Quedamos para falar no barrio de San Pedro, en Santiago de Compostela, entre peregrinas e autóctonas. Cando nos saudamos con dous bicos, vou cantaruxando unhas das súas cancións: «hoxe hei de cantare ata que enrouqueza, hoxe hei de cantare que esta noite non me pesa». Penso nese «e» paragóxico que sempre escoitei ás miñas avoas e avós, e que agora pronuncia igual un mozo nado co cambio de século.

Quen é Mondra e como comezou a tocar e a cantar? Defínome, primeiro de todo, como artista, porque a creación é o que máis me enche, pero veño do mundo da música tradicional e polo tanto son á vez cantareiro e bailador. Esas tres cousas para min son o centro do que fago. Comecei de pequeno no mundo das asociacións culturais do meu concello, en Teo, e con 16 ou 17 anos fascíname absolutamente todo o que hai detrás diso, esas mulleres ás que aínda podiamos acceder nas súas casas, que nos contaran e nos cantaran. A partir de aí ábrese unha porta moi importante que compaxino cunha chea de disciplinas artísticas. Todo iso converxe en Mondra, e con 22 anos decido facer as miñas primeiras cancións, que teñen unha acollida moi boa.

Quen te acompaña á hora de crear as cancións? A letra, a coreografía, o vestiario… Todo é importante no teu espectáculo. A música sempre é un proceso conxunto. A composición, a produción musical… sempre me gusta compartilo cando menos cunha persoa. No caso deste disco foi con Hevi (Laboratorio Soyuz), que para min é unha das sensibilidades musicais e humanas do país. Foi un proceso de aprendizaxe moi doado. Con el compartín o cincuenta por cento. As letras son miñas, moitas baseadas en cantigueiros, pero é un disco moi persoal. As coreografías son de Daniel Rodríguez, a parte audiovisual compártoa con Adela Otero, a do deseño gráfico con Zeltia Iglesias, o estilismo con Adriana Lado… Fomos formando un equipo creativo dende o inicio talentosísimo que xa é bastante grande. Facémolo todo en conxunto partindo dunha idea da música que nace de min, pero eles e elas sempre o levan máis alá.

As cantareiras tamén facían todo en comunidade, [dígolle mentres penso noutra das súas letras: «viva, viva quen nos ronda, amais quen nos ha rondar, porque como os desta terra noutra terra non os hai; viva quen ronda comigo, viva quen canda a min vén, que este bando leve sona por rondar e rondar ben»]. Claro, e este disco precisamente soa moi comunitario, fala de nós, de compartir… Só concibo este proxecto artístico como algo conxunto de moitas persoas.

Neste álbum abandónase todo o procesamento dixital, é moito máis orgánico, máis artesanal

Que cambiou do teu primeiro álbum a este segundo? Hai moita diferenza. O primeiro foi chegar e encher. No proceso deste disco había unha teima moi grande en conectar co que eu quería facer, con chegar a un lugar ao que non chegara antes. É certo que sempre fixen o que quixen, e estou feliz con ese primeiro álbum, pero si que había moita máis lectura do público, dentro de que todas as cancións naceron de min, dende ese lugar que eu quería. Neste segundo caso foi camiñar cara a un lugar que non visitaramos antes, sempre establecendo un diálogo dende a música tradicional. A grande diferenza é que o diálogo dende a tradición oral que se establece no primeiro é algo moi universal e global coa música electrónica, e neste abandónase practicamente todo o procesamento dixital e temos unha experimentación moito máis orgánica. O proceso para chegar ao resultado final das cancións é moito máis artesanal, os procesos no estudo de gravación son moito máis esixentes e tampouco atenden aos tempos estándares de facer unha canción. Neste disco hai artesanía musical cen por cento. Non se pode avanzar á seguinte capa sen facer a anterior, non hai un retrouso na mesma canción copiado e pegado, non hai tampouco ningún instrumento copiado e pegado, hai unha interpretación de inicio a fin da canción sempre.

En que momento soubeches que querías facer da música o teu oficio? Dedicarte a isto como unha saída económica? Porque logo tamén está aí a cuestión de se é o mesmo un oficio que un traballo. A música é moi oficio, é a cousa menos glamurosa do mundo. O traballo creativo en xeral é moi esixente e precisamente moi artesanal, moi obreiro por dicilo dalgunha maneira. É algo que require moitas horas de traballo e cando máis se traballa é cando a xente non o ve, entón considéroo máis que un traballo, un oficio. Eu proxéctome aquí toda a miña vida e oxalá poder facelo. É un privilexio poder vivir da música, pero non é fácil. Con este disco gaño aínda máis consciencia de que o quero facer porque me quero proxectar no tempo, isto é o que eu son como artista. Pero penso que dende o inicio tampouco me vexo moito noutro sitio diferente, entón agardo que quede moito proxecto por moitos anos.

Agora que fixeches da túa paixón o teu oficio, cústache coller a música doutras persoas para desconectar? Si, sobre todo nos procesos creativos. Agora levamos dez meses inmersas na historia, entón neses procesos tan intensos saír dá moito máis traballo que estar todo o tempo. É dicir, ti levántaste pola mañá e ata que te deitas pola noite estás inmersísimo, saír a proxectos alleos e a outros traballos é difícil porque supón moito máis a nivel emocional que estar aí todo o tempo. Pero direi que só neses momentos. Creo que fun aprendendo que en coidarse entra tamén descansar e ter a capacidade de saír do traballo.

Cales son os teus referentes musicais? A quen tiveches sempre presente? Tiven a sorte de escoitar música galega toda a miña vida, e medrar escoitando a certas mulleres como Mercedes Peón, Guadi Galego, Sés… Eran os discos que había no meu coche, mulleres que cantaban na miña lingua e que toda a vida me fixeron ver a posibilidade de que se podía facer.

Dominas as sete vogais, que non é algo que toda persoa galega poida dicir. Para min na fonoloxía hai música.

Que che pareceu que a Real Academia Galega lle dedicase este ano o Día das Letras Galegas ás cantareiras e á poesía popular oral? Un acerto absoluto. É o único xeito de recoñecer o seu legado. Este dilema de que non son autoras… Eu teño estado con mulleres en cociñas cunha capacidade de improvisación que nunca vin na miña vida. O legado destas mulleres é a razón pola que nós podemos subir dignamente cunha pandeireta ao escenario.

O disco percorre os once estados do corpo nunha noite de ronda: «Ata que enrouqueza, por te ver, achar con quen casar, férveme o cu, se queres, púxenme guapo, teño caldo quente, viva viva, vale máis un canciño, como se colea e ventilar o cuarto». Que te levou a escribir sobre isto? O punto de partida foi a vontade de vivir intensamente. Ter 25 anos e non 40. Cando atopei dentro dos cancioneiros o concepto de «ir de ronda», de «rondar», que está moi vencellado á xente nova, quixen que o valor da mocidade estivese moi centrado no disco. O que a min me emocionaba do asunto nas primeiras cantigas era que «rondar» podía significar ir xuntas, un colectivo de persoas, ligar. Estaba o feito de «rondar» e «ser rondadas», pero era máis importante ir nós xuntas que ligar en si mesmo. Ese concepto foi un antes e un despois na escrita do disco, e a partir de aí nace un camiño onde vou relacionando diferentes estados do corpo, que á fin son sensacións, experiencias moi banais, terreais, que a calquera persoa lle puideron acontecer nalgún momento, e algunhas están vencelladas á noite, pero outras non. Hai unha parte máis desinhibida, de celebración, máis irreverente, onde entra a sexualidade. A mocidade e o valor comunitario están aí, pero creo que tamén hai unha parte deses estados que falan de aceptación, de amor propio, que son máis reflexivos. Todo iso convive e no conxunto hai unha chea de sensacións, de estados moi diferentes entre si cos que dalgún xeito ou doutro moitas persoas poden sentirse identificadas.

«Os sentidos figurados están traballadísimos na nosa tradición oral. Parece que se está a falar dun carballo e en realidade…»

Pensas que é importante falar da sexualidade a través doutra música como é o trad, e non deixalo só para o reguetón? A sexualidade é un tema moi recorrente para min. É algo que me presta moito, que está moi presente de moitos xeitos na nosa tradición oral e precisamente remexo aí para traelo á música de diferentes maneiras e defender a liberdade sexual en xeral, as diferentes identidades… Iso é algo central no meu proxecto e penso que ao mellor facelo sen tabús, sen prexuízos, así enriba da mesa, tampouco é que exista demasiado, polo menos na nosa lingua, máis que nun estilo musical ou noutro, iso éme máis indiferente. Pero por outra banda está como se presenta a sexualidade na nosa tradición oral, porque a atravesa radicalmente, o que pasa que moitas veces con sentidos figurados. Parécenos que se está a falar dun carballo e en realidade estase a falar doutra cousa. Ás veces despois de cantar algo setenta veces, cando por fin te decatas, pensas, ai, mimadriña!, o que quere dicir é isto… Os sentidos figurados están traballadísimos na nosa tradición oral [penso nas cantigas de amigo da lírica galaico-portuguesa e nos versos do sexto estado de Mondra: «Esta noite hai lúa, hei poder ir vela, cada vez que hai lúa, cada noite vela. Esta noite no serán, quérote coller da man, quero ser o teu amigo, quero ser quen son contigo. Esta noite de verán, as estrelas caen ao chan, e reencóntrome comigo, pra sentir que sigo vivo»].

Despois aí está esa outra parte que é cen por cento literal. Hai cantigas que se cantaban na intimidade, no salón, dende a comedia. Dalgunha maneira a min interésame traelas cara adiante, porque a xente segue sentíndose un pouco incómoda con isto e a min a arte de incomodar resúltame moi interesante. «Teño caldo quente» é unha das cancións das que máis orgulloso estou do disco, cadaquén aí xoga coa imaxinación [«Teño caldo quente, quérelo probar, neno de bo dente, non o deixes enfriar, mira como cheira, ule que arrecende, e ti non es amigo, de comer requente»], pero por exemplo en «Férveme o cu» non hai nada que imaxinar [«cando acheghas o teu corpo, cando ti a min mo arrecheghas, ai eu todo me revolvo, súo tanto que escorregha; estas freghas que me das, non che me son nada boas, porque cando tú mas fas, todo o corpo me afervoas»].

«Enfrontar un público moi grande non é o mesmo. Nunca tes problema por dicir que es maricón, lévalo dicindo toda a vida, pero de súpeto fas unha canción que o di corenta e nove veces e…»

Algunha vez tiveches problemas con isto, con expresar a túa sexualidade en liberdade? Non, nunca. É certo que ás veces é moi fácil facelo na túa casa: mira que ben me quedou isto, e despois enfrontar un público moi grande léndote desa maneira non é o mesmo. Nunca tes problema por dicir que es maricón, lévalo dicindo toda a vida, pero de súpeto fas unha canción que o di corenta e nove veces e… Hai cancións que digan o que digan teñen implicacións persoais, e cando sentes que xa son da xente hai que asimilalo.

A presentación do disco foi un éxito, pensabades facela un sábado e tivestes que ampliala ao venres tamén. Cales foron as sensacións? Erguerte un venres e un sábado no teu barrio, camiñar ata a Sala Capitol despois de dez meses onde o único que fixeches é traballar e traballar para poder chegar… Esa sensación é privilexio, agradecemento por ter a oportunidade de presentar un segundo disco desta maneira na túa cidade, porque se hai unha cidade á que pertenzo é Compostela [«busquei resposta na noite, Compostela está rara»]. A semana anterior a sensación foi a de que xa estaba todo feito e aí chegou a calma. Fomos á Capitol coa única intención de darlle todo á xente e sobre todo de gozar nós dun traballo tan intenso feito durante tanto tempo. As dúas noites soñadas da nosa vida, penso que en total pasaron por alí unhas mil trescentas persoas entre os dous días. O sábado estaba cheo e venres ao noventa por cento. Unha tolemia absoluta.

Que é o que necesitas para escribir unha canción? Vivir. Ter vivencias persoais. As miñas cancións, os meus relatos máis interesantes son os máis persoais, os que falan de experiencias reais. Vivir intensamente, como comezamos esta entrevista. E a partir de aí penso que os relatos se constrúen sós e se entrelazan coa ficción de formas moi interesantes. Pero cando só hai ficción creo que nace algo menos humano.

Como se presenta o verán? Próximos concertos á vista? Temos ata 20 concertos Da Ronda, entre eles estaremos no Festival da Luz de Boimorto. É que aínda se poden dicir poucos. Pecharemos o verán no Castañazo, en Chantada, e tamén iremos por Sarria, por exemplo.

Algún da xira pasada que deixase pegada? O do San Froilán 2024. Penso que todo o equipo coincidimos. Era un destes días dos que non esperas nada, viñamos de Catalunya dun concerto o día anterior e de súpeto xerouse unha enerxía na Praza de Santa María… Conectas dunha maneira que das o douscentos por cento, a xente dáche o catrocentos e foi chulísimo. Demos todo o que tiñamos, o público respondeu igual, naquela praza lindísima. Incrible.

Que libro estás a ler? Ultimamente non leo nada, encántame pero non teño tempo. Hai un mes lin 22 segundos de Eva Mejuto (Xerais, 2017), que o tiña pendente, e moi ben. De poesía, un libro do que quedei namoradísimo, que me atravesou, foi Uralita de Iria Pinheiro e María Lado (Cuarto de inverno, 2020). Eu leo cando estou folgado, non cando vou á cama, e levo dez meses que non puiden facelo. Son dos que lles gusta ir ao parque ás catro da tarde un domingo e ler.

[«Unha noite fun de ronda, non me despedín de ti, só daquel canciño lindo, que corría tras de min»].