A Coruña.- A última vitoria de Franco sobre Carlos Lago Couceiro non foi militar. Nin política. Foi inmobiliaria. Mentres o ditador ampliaba durante os anos sesenta o perímetro do Pazo de Meirás para alimentar o negocio agrogandeiro da súa familia que explotaba con recursos públicos, unha leira herdada polo enxeñeiro da súa nai pasaba a formar parte do patrimonio dos Franco. Lago nunca querería vender aqueles terreos. Pero tampouco estaba en condicións de impedilo.

Exiliado desde o final da Guerra Civil e consciente da presión que soportaban os seus familiares en España, outorgou un poder notarial para evitarlles represalias. A historia desa parcela resume unha dos grandes paradoxos do século XX español: mentres Europa recoñecía a contribución dun español á derrota do nazismo, o franquismo seguía arrebatándolle o seu país, a súa memoria e unha parte da súa herdanza.

Todo o que hoxe sabemos desa historia debémosllo á investigación de José Luis Couceiro Vicos. Natural de Betanzos (A Coruña) residiu máis de 40 anos en Londres, onde emigrou sendo ben novo da man dunha tía que traballaba como asistenta na embaixada do Uruguai. Outra tía súa, empregada na histórica farmacia Couceiro do pobo, faloulle por primeira vez daquel enxeñeiro con quen compartía afastados devanceiros familiares. Anos despois acabarían coñecéndose. Aquela relación permitiu ao investigador reconstruír unha biografía practicamente borrada da historia a partir de arquivos españois, franceses e británicos e do propio testemuño de Carlos Lago. «Foi un home fóra de lugar, como non existiron moitos», resume.

Poucas traxectorias condensan con tanta claridade a traxedia do exilio republicano. Enxeñeiro naval, militar, diplomático, inventor, pianista e políglota, Lago puxo o seu talento ao servizo da Segunda República e, tras a derrota, terminou colaborando desde Londres co esforzo aliado que acabaría vencendo o nazismo. Reino Unido e Francia recoñeceron oficialmente o seu traballo. España, en cambio, apenas conservou memoria del.

Fillo dun xuíz de Betanzos

Nacido circunstancialmente en La Laguna (Tenerife) o 31 de outubro de 1906, onde o seu pai exercía como xuíz, Carlos Lago sempre se sentiu de Betanzos. Procedía de dúas familias profundamente arraigadas na cidade coruñesa. Pola rama paterna estaba emparentado co intelectual e político Antolín Faraldo; pola materna, co doutor Fermín Couceiro Serrano, médico, inventor e fundador dunha coñecida saga de farmacéuticos.

Aquel ambiente familiar, onde convivían a música, a literatura e a ciencia, marcou a súa formación. Unha das súas irmás, Pura Lago, alcanzaría prestixio internacional como concertista de piano. Outra, Pilar Lago, sería profesora, poeta e esposa do filólogo Rafael Lapesa. Carlos tamén destacou como pianista, pero moi pronto descubriu que a súa verdadeira vocación estaba na enxeñería naval, un dos grandes desafíos tecnolóxicos do seu tempo.

Ingresou con apenas 16 anos na Academia de Enxeñeiros da Armada. Terminou segundo da súa promoción e comezou unha rápida carreira que o levou primeiro a Ferrol e despois ao cruceiro Príncipe Alfonso, un dos buques máis modernos da Mariña española. Aquel barco ocuparía despois un lugar singular na historia: trasladou ao exilio a Alfonso XIII tras a proclamación da Segunda República e, pouco antes do golpe de estado de 1936, acolleu unha homenaxe ao entón xeneral Francisco Franco. Carlos Lago contemplou ambos os episodios desde a cuberta do mesmo navío.

O seu prestixio técnico seguiu crecendo. A Armada enviouno ao Royal Naval College de Greenwich para ampliar estudos de arquitectura e armamento naval, unha estancia decisiva que lle permitiu establecer relacións con enxeñeiros e oficiais británicos e franceses que poucos anos despois dirixirían o esforzo naval aliado durante a Segunda Guerra Mundial. Alí coincidiu tamén con outro novo enxeñeiro naval cuxo destino acabaría cruzándose co seu desde posicións antagónicas: Nicolás Franco, irmán maior do futuro ditador. Ningún podía imaxinar entón ata que punto as súas traxectorias terminarían afastándose.

Cando estalou a Guerra Civil, Carlos Lago era xa un dos enxeñeiros navais máis prometedores da República. Dirixira operacións de salvamento, traballado na Canle de Experiencias Hidrodinámicas do Pardo e exercía como agregado naval da Embaixada republicana en Londres. A derrota republicana en 1939 non só o obrigou a exiliarse: tamén marcou o comezo dunha segunda vida na que o seu talento acabaría desempeñando un papel inesperado na derrota do fascismo europeo.

A derrota da República en 1939 cambiou para sempre o rumbo da súa vida. Cando o Goberno británico recoñeceu oficialmente o réxime de Franco, a Embaixada española en Londres deixou de ser republicana da noite para a mañá. O novo embaixador, Jacobo Fitz-James Stuart, duque de Alba, destituíu a todo o persoal fiel ao Gobierno lexítimo. Entre eles estaba Carlos Lago. Perdera o emprego, o uniforme e o país ao que servira durante máis dunha década. A súa esposa, Blanca Tomé Alonso, quedou atrapada en España porque as autoridades franquistas negáronlle durante anos o pasaporte. Permaneceron separados case unha década, mentres el trataba de abrirse camiño nun Londres que xa vivía baixo a ameaza da guerra contra Alemaña.

«Tras a guerra civil pasouno moi mal economicamente, pero tiña bos contactos entre os corpos de enxeñeiros navais dos aliados», explica José Luis Couceiro. Aquelas relacións, forxadas anos antes durante a súa estancia en Greenwich, acabarían cambiando o seu destino. Moitos dos oficiais británicos e franceses cos que estudara ocupaban agora postos de responsabilidade no Almirantazgo. Coñecían a súa capacidade técnica e recorreron a ela cando Europa volveu enfrontarse ao fascismo.

O 17 de xullo de 1941 alistouse voluntariamente nas Forzas Navais da Francia Libre encabezadas por Charles de Gaulle. Fíxoo a título estritamente privado, sen o apoio dun Estado español que xa non recoñecía como propio. «Alistouse na Francia Libre en Londres para loitar contra o fascismo. Foi condecorado polos británicos e polos franceses», resume Couceiro. Para el, a Segunda Guerra Mundial era a continuación da loita que a República comezara en España en 1936.

Adaptar a flota á guerra do Atlántico

Os mandos franceses nomeárono xefe do Servizo Técnico de Construcións e Armas Navais en Londres. O seu labor consistía en adaptar e modernizar unha flota profundamente castigada pola derrota de 1940 e integrala cos estándares británicos e estadounidenses. Era un traballo invisible para a opinión pública, pero decisivo para soster o esforzo aliado no Atlántico.

Redeseñou o torpedeiro Léopard, resolveu os problemas de estabilidade que afectaban a varios buques franceses modificados polos británicos e mellorou as corvetas da clase Flower, pezas esenciais na escolta de convois fronte aos submarinos alemáns. Algunhas das solucións desenvolvidas polo enxeñeiro español terminaron sendo incorporadas pola Royal Navy.

Aqueles anos foron tamén os máis fecundos da súa carreira como inventor. Entre os seus desenvolvementos destacou un sistema automático para a botadura de lanchas de salvamento e as operacións de carga e descarga de buques transbordadores. Aquela innovación, nacida para resolver un problema técnico, acabaría desempeñando un papel moito maior do que podía imaxinarse. As modificacións introducidas por Lago nese tipo de embarcacións anfibias contribuíron a mellorar o transporte de tropas, vehículos e blindados que participarían na maior operación anfibia da historia: o desembarco de Normandía.

O seu nome apenas aparece nos grandes relatos sobre o Día D. Tampouco era ese o destino de quen traballaba entre planos, cálculos e estaleiros. Detrás dos miles de soldados que desembarcaron nas praias francesas o 6 de xuño de 1944, existía un inmenso exército de enxeñeiros, arquitectos navais e especialistas en loxística que fixeron posible aquela operación. Entre eles estaba aquel oficial republicano español que cinco anos antes perdera o seu país e que agora contribuía desde o exilio á liberación de Europa.

Ligazón entre as armadas francesa, británica e de EEUU

O seu prestixio técnico permitiulle desempeñar, ademais, un discreto labor de ligazón entre a Mariña francesa, o Almirantazgo británico e, máis tarde, as forzas estadounidenses. Nun momento en que a coordinación entre aliados resultaba decisiva e as desconfianzas seguían presentes, Carlos Lago converteuse nun interlocutor respectado por todos grazas a unha autoridade baseada exclusivamente na súa competencia profesional.

Ese traballo silencioso obtivo pronto recoñecemento. En 1945, o Goberno provisional francés concedeulle a Cruz de Guerra e nomeouno Cabaleiro da Lexión de Honra. Un ano despois, Winston Churchill impulsou a súa candidatura como Oficial da Orde do Imperio Británico polos servizos prestados durante a contenda. Anos máis tarde, xa baixo a presidencia de De Gaulle, Francia volvería distinguilo co ascenso a Oficial da Lexión de Honra. Pero mentres as dúas grandes potencias aliadas recoñecían a contribución daquel enxeñeiro español á derrota do nazismo, no seu propio país o seu nome seguía borrado da historia oficial.

José Luis Couceiro: «Foi un home fóra de lugar, como non existiron moitos»

Despois da guerra, Carlos Lago continuou desenvolvendo a súa carreira como asesor científico e técnico da Agregaduría Naval da Embaixada de Francia en Londres. Participou na recuperación e modernización da mariña francesa, interveu na adquisición e adaptación de grandes buques como os portaavións Arromanches, Clemenceau e Foch e desenvolveu novos sistemas de comunicacións por radar entre barcos. O seu prestixio seguía crecendo en Europa mentres o seu nome desaparecía da memoria oficial española.

En Londres, os Lago integráronse no núcleo do exilio republicano. A súa casa foi lugar de encontro de intelectuais como Salvador de Madariaga, Luis Cernuda, Arturo Barea ou Rafael Martínez Nadal e mantiveron unha estreita relación co Instituto Español de Londres, fundado por exiliados republicanos para ofrecer un ensino libre da censura franquista. Mentres Carlos seguía dedicado á enxeñería naval, Blanca Tomé Alonso presidiu a Spanish Women Welfare Fund, unha organización creada para asistir ás miles de españolas que emigraban ao Reino Unido para traballar no servizo doméstico. Aquel labor valeulle a Gran Cruz de Isabel a Católica.

Coherencia política

Carlos non acudiu ao acto na embaixada. Non era un desaire cara ao traballo da súa esposa, senón un xesto de coherencia política. Negouse a participar nunha cerimonia organizada pola representación diplomática do réxime que o condenara ao exilio. Tampouco aceptou as distintas ofertas para adquirir a nacionalidade británica ou francesa. Quixo seguir sendo español ata o final. «Nunca renunciou á súa nacionalidade», lembra José Luis Couceiro. «Foi unha perda para España, pero a súa profesionalidade, patriotismo e integridade democrática deberían ser hoxe motivo de orgullo para todos os españois» .

Pero mentres Europa recoñecía o seu talento, o franquismo seguía escribindo unha historia moi distinta para el e para a súa familia.

Carlos Babío: «En 1938 os Franco expulsaban as familias das súas casas a punta de fusil. Nos 60 xa non facía falta esa violencia porque todo o mundo sabía quen estaba alén da operación»

A comezos dos anos sesenta, os Franco impulsaron unha nova expansión do patrimonio que rodeaba o Pazo de Meirás. O obxectivo era facer crecer a explotación agrogandeira instalada na finca do Pazo expoliado, cuxos produtos comercializaban baixo a marca Pazo de Meirás Productos de la Huerta. «Era a empresa máis rendible do mundo», resume o investigador Carlos Babío, un dos maiores especialistas na historia do pazo xunto ao historiador Manuel Pérez Lorenzo. «Todos os gastos laborais e de insumos asumíaos o Estado a través da Casa Civil do ditador pero todos os ingresos ían parar ao peto dos Franco».

Aquelas adquisicións presentábanse como simples compravendas entre particulares, aínda que a liberdade para negarse era pouco máis que unha ficción. «Os métodos que usou Franco para facerse con propiedades en Meirás foron cambiando durante os corenta anos de ditadura», explica Babío. «En 1938 expulsaban as familias das súas casas a punta de fusil. Nos anos 60 xa non facía falta recorrer a esa violencia directa porque todo o mundo sabía quen estaba detrás da operación». A coacción seguía existindo; simplemente cambiara de forma.

As terras que os campesiños arrendaban aos Franco

A leira herdada por Carlos Lago da súa nai estaba entre as que interesaban á familia Franco. Lindaba cos terreos do acuartelamento de tropas do pazo, unha parcela que tamén era propiedade do ditador e que décadas despois tamén sería obxecto dunha lucrativa operación urbanística. «Probablemente Carlos Lago nunca lle tería vendida a leira aos Franco», sostén Babío. «Pero asinou un poder notarial a un familiar porque sabía ao que se expoñía a súa familia se se negaban». José Luis Couceiro coincide: «A leira era herdanza da súa nai. El nunca lla tería vendido a Franco, pero sabía que a súa familia atravesaba dificultades e que podían sufrir represalias».

Para Babío, aquel episodio resume o funcionamento do espolio patrimonial de Meirás. «A proba de que todo se facía baixo coacción é que quen cobraba aos campesiños que arrendaban as terras dos Franco era a Garda Civil, que seguiu facéndoo mesmo despois da morte de Franco». Os recibos daqueles arrendamentos, asinados por membros do destacamento destinado no pazo, mostran ata que punto o aparello do Estado administrou durante décadas un patrimonio privado da familia do ditador.

Carlos Lago morreu en Londres o 17 de febreiro de 1990. Vivía en Dolphin Square, rodeado de libros, partituras e recordos de Betanzos. Francia distinguírao coa Lexión de Honra. Reino Unido recoñecera oficialmente os seus servizos durante a guerra. En España, en cambio, apenas quedaba memoria del.

Esa memoria sobreviviu grazas a José Luis Couceiro. Durante décadas reuniu documentos dispersos en arquivos españois, franceses e británicos e conservou o testemuño directo do enxeñeiro. «Non coñecín a outra figura tan fantástica», di. «Confío en que algún día o Colexio de Enxeñeiros Navais, a Armada ou o Ministerio de Defensa recollan esta investigación e España réndalle a homenaxe que merece, aínda que sexa medio século despois de que Francia e o Reino Unido recoñecéseno en vida».

Mentres Francia e o Reino Unido honraban ao enxeñeiro republicano que axudou a derrotar ao nazismo, o franquismo incorporaba ao patrimonio privado do ditador unha leira herdada da súa nai xunto ao Pazo de Meirás. Poucas imaxes resumen mellor a historia de Carlos Lago Couceiro. E poucas explican con tanta claridade canto queda aínda por recuperar da memoria de quen defendeu a legalidade republicana, combateron o fascismo e, con todo, quedaron fóra do relato da España contemporánea.