A Coruña.- O hospital de Valdeorras, situado na localidade do Barco (Ourense), é un exemplo da deterioración da sanidade pública en Galicia. Inaugurado hai medio século para dar servizo a unha comarca que entón superaba os 35.000 habitantes e hoxe rolda os 25.000, o centro contaba con todos os servizos, a maioría de especialidades e un persoal dunhas 400 persoas. Hoxe, as asociacións de defensa da sanidade pública aseguran que está nunha situación «desastrosa» tras anos de progresivo desmantelamento, que obriga aos seus usuarios para esperar meses, mesmo anos, por prestacións sanitarias básicas, ou a desprazarse máis de cen quilómetros por estradas secundarias para recibir atención especializada en Ourense ou en Vigo.

Antón García Gonçalves (director) e Agustín González Alonso (produtor) son dous novos cineastas do Barco que acaban de estrear Saúde –Saúde, en galego–, un documental no que narran a historia do hospital de Valdeorras e do esquecemento ao que foi sometido pola Xunta, como exemplo do abandono da sanidade pública en Galicia. Teñen 18 e 29 anos, respectivamente, e a súa intención era contar tamén a loita social por defender o centro, contextualizándoa coa historia recente da comunidade e do resto do Estado. O día da presentación do documental, o pasado 30 de decembro, encheron o Teatro Lauro Olmo do pobo.

«Desde que eramos nenos os dous recodamos as manifestacións con centos de persoas de toda a comarca, para protestar polo peche dun servizo, pola falta de médicos, de enfermeiros, contra os recortes, polas listas de espera…», contan. Cando empezaron a idear o documental Antón tiña 16 anos. Hoxe conta 18 e estuda dirección cinematográfica no Instituto do Cinema de Madrid. Con 14 xa empezara a rodar unha primeira curtametraxe, no que lle axudaba Agustín, Guti, fillo dun dos seus profesores e que estudaba interpretación en Santiago.

Manifestacións todos os anos

As nais de ambos traballaban no hospital, cuxa situación coñecían polas historias que elas lles contaban e polas constantes protestas cidadás –desde 2010, no Barco houbo polo menos unha manifestación cada ano para defender o hospital–. Tras unha delas, convocada por traballadores e usuarios indignados polos recortes e a depauperación do centro, decidiron rodar Saúde. «Debatemos sobre se incluír elementos de ficción, que ao final rexeitamos case na súa totalidade porque, a pesar do que nós pensamos, queriamos ser imparciais. De feito, non compartimos algunhas das opinións que aparecen, pero parecíanos relevante que tamén estivesen«», apuntan.

A través de entrevistas con pacientes, médicos, enfermeiros, celadores, políticos, sindicalistas, portavoces de organizacións civís e xornalistas, o documental, de 45 minutos, analiza a historia da sanidade galega desde o traspaso de competencias á Xunta de Manuel Fraga, na que Alberto Núñez Feijóo era o número dous da Consellería de Sanidade de José Manuel Romay Beccaría, quen á súa vez acabaría sendo ministro de Sanidade de José María Aznar. Foi naquela época cando Feijóo contratou a subministración do combustible para as ambulancias e as caldeiras de calefacción dos hospitais galegos con dúas gasolineiras propiedade dunha empresa do narcotraficante Marcial Dorado.

Durante meses, Antón e Guti trataron de obter a versión das autoridades sanitarias e políticas de Galicia sobre as privatizacións e sobre os recortes de orzamento e de servizos do hospital de Valdeorras, pero tanto o seu director do hospital como os mandos do Servizo Galego de Saúde (Sergas) e da Xunta déronlles longas e declinaron finalmente aparecer na obra.

Unha das persoas que rexeitou ser entrevistada foi Eloína Núñez Masid, prima do actual presidente do PP, a quen este nomeou xerente da área sanitaria de Ourense, da que depende Valdeorras, en canto chegou á presidencia da Xunta na primavera de 2009. Núñez Masid. Unha das súas decisións máis polémicas foi crear unha praza de xefe de servizo para entregarlla ao seu marido. Núñez Masid foi a man executora en Ourense da estratexia de recortes e privatizacións ordenada por Feijóo. Anos despois, o seu curmán ascendeuna a xerente da área sanitaria de Santiago.

Sanidade de EEUU

Antón tamén viaxou a Austin, en Texas (Estados Unidos), e alí entrevistou a varias vítimas do sistema sanitario estadounidense para constatar os efectos perversos dun modelo que priva ás persoas con menos recursos da atención médica máis esencial, nunha situación que empeza a asemellarse de maneira alarmante á que padecen tamén miles de persoas en Valdeorras, como conta a parte final do documental. A comarca, líder na produción mundial de lousa, é unha das máis afectadas pola silicose, unha enfermidade pulmonar crónica que afecta a ao redor de 1.500 persoas na comarca e que, segundo o Bloque Nacionalista Galego (BNG), causa a morte de entre 15 e 20 persoas ao ano. Unha das protestas máis recorrentes sobre o hospital do Barco refírese, precisamente, á necesidade de contar cun departamento de pneumoloxía suficientemente dotado para antender correctamente a esa epidemia.

Saúde non só narra as consecuencias negativas da depauperación do sistema sanitario sobre unha poboación rural. Tamén conta como se degrada a vida dunha comarca que no seu día reviviu grazas ao hospital, atraendo sanitarios doutras partes do Estado e do estranxeiro, apoiando as vocacións e a formación de médicas e enfermeiros locais e vertebrando, tamén, a identidade e o sentimento de dignidade colectiva de todo o pobo.

Cando se lles comenta a Antón e a Agustín que non é habitual que xente da súa idade se comprometa de maneira tan profesional e decidida co activismo pola defensa da sanidade pública, que adoita relacionarse coa posición de xeracións moi anteriores ás súas, ambos comparten a mesma reflexión: «A sanidade é un ben social, benefícianos a todos como colectivo, como sociedade, con independencia da idade que teñamos. Por iso tamén nos corresponde a nós defendela».