24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-sociopolítica-arte, a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

10 de DECEMBRO OU 10 de NADAL

• Mércores | 21 días para o 2026
• O Ceo na Galiza: Alá polo leste, entre as estrelas de Xémini (Cástor e Pólux), comeza a destacar un punto vermello e fixo, que non pestanexa: o planeta Marte. Achégase á súa oposición e, coma guerreiro antigo, comeza a reclamar o ceo de inverno, rivalizando en brillo coas xeadas. Se a atmosfera da noite está limpa, a Vía Láctea atravesa o cénit, un caminiño de leite derramado, moi sutil, visible só lonxe da contaminación lumínica das cidades.
• ☉ O Sol sae ás 08:55 h, mentres que o ocaso se mantén ás 17:57 h. Hoxe gozamos de 9 horas e 2 minutos de clarividencia. O mediodía solar, o momento máis alto, será ás 13:26 h.
• ☾ A nosa satélite entra na fase de madurez minguante, iluminada arredor dun 74%.
• 🍂 No Calendario Xaponés baixo o manto de Taisetsu (As Grandes Nevaradas), hoxe é o derradeiro día da micro-estación Sora samuku fuyu to naru (O ceo está frío e o inverno instálase). Mañá mudaremos de ciclo e adianto que aparecerá un oso.
• Baixo a cúpula do tempo islámico, a Lúa segue a marcar o ritmo. Hoxe é o 19 de Jumada al-Thani de 1447. Achégase o último terzo do mes. Na tradición do deserto, estas noites onde a lúa tarda en saír aproveitábanse para reparar tendas ou cociñar, observacións estelares e planificación de rutas, ou ben para descansar antes de que a luz de prata os espertase na madrugada.
• No calendario republicano francés hoxe pecha a segunda década de Frimario («Décade II»). Hoxe é o 20 de Frimario do ano 234. Ao ser un día rematado en cero (un Décadi), non se dedica a unha planta, senón a unha ferramenta agrícola fundamental. A de hoxe é o Sacho (Hoyau), aixada ou legón. Aveño icónico, madeira e ferro, deseñado para romper a terra dura e para musicar. Símbolo para estes tempos: moito por sachar!
• A sabedoría popular di de Santa Baia (Eulalia) que Por San Uxío e Santa Baia anda o tempo a trocalla. Con culto en moitas parroquias galegas, patroa avogosa contra males e tormentos, para min será sempre a escrita alucinada e tenra de Valle-Inclán en Flor de Santidad levando a Adega a Santa Baia de Cristamilde, a curarlle a posesión (e o embarazo).
• O 10 de Decembro celébrase o Día Internacional dos Dereitos Humanos e tamén o Día dos Dereitos dos Animais procurando reclamar dereitos básicos tamén para eles. Por iso hoxe o tema… vai de animais.
• Pangalaicotone do día: Verde Grelo tras a Xeada (Frosted Turnip Green). Ese verdor escuro, profundo, case azulado e metálico, como de rabo de pega (Pica pica) que segundo din, locen as cimas dos grelos na horta cando esperta a mañá. Unha cor de resistencia vexetal. Por que hoxe? Porque disque o grelo non sabe ben até o beixo da xeada primeira; o frío quítalle o amargor, suavízao. Mellora o carácter. Cor de caldo futuro, cor do que non se domeña, cor de vida que aguanta o que lle boten. E sae riquísima.

A laranxa cuántica

Unha apoloxía do felino como a única entidade capaz de colapsar a función de onda mentres lambe unha pata.

Non sabemos que tal lle iría á beleza sen gatos. Á física, desde logo, mal.

Elegancia e beleza xa se lle dan por sabidas. E que fotoxenia! Apenas verás fotos de michos cos ollos pechos ou pouco favorecidos. Posan ben con ducias e ducias de escritoras. Eis a Martín Gaite con gato, Borges con Odín (gato), Cortázar con Theodor W. Adorno (gato), Ursula K. Le Guin con Lorenzo (gato), Wislawa Szymborska con gato, Carmen Conde, etc. E innumerables gatos da ciencia: o de Tesla, o de Hubble, e resístome a crer que entre as saias de Marie Curie remexendo pechblenda non miañase un micho radioactivo pedindo poliño.

Antes de dar o salto (cuántico, en parábola perfecta e conservando o momento angular na caída) a memes, cuncas de Temu e chistes pop, o gato do experimento mental de escarnio de Erwin Schrödinger era coñecido na ciencia ficción grazas a unha escritora: Ursula K. Le Guin publicou un relato con ese título en 1979 na antoloxía The Compass Rose, pero metendo un can parlante nunha caixa mortal…

⁂

Non sei de que me falades de física cuántica, como non sexa o voso intento raruno de explicar este carisma que teño. Explicaríavolo eu, pero agora é a sesta e a miña dona está cariátide sedente perdida. Aproveito.

Sibarita? Dálle. Arrogante? Non máis que a vosa ciencia exacta. Credes universais as leis da termodinámica até que nos atopades a durmir sobre o radiador. Ah, entón aí a entropía…, u-la entropía? Pois fai unha pausa seguindo a espiral de Fibonacci do meu rabiño enroscado ás patas, a entropía. Son ou non son un sistema pechado de orde perfecta, un desafío á dispersión da enerxía, mona?

Mentres vós bulides e vos desgastades, eu conservo, nena. Aquí tes unha batería de antimateria relambida e volta relamber.

Espera, vou cimbrarme un intre polos andeis, aquí por entre a louza fina e Castelao. Acouga, mona. Non vou tirar nada a menos que queira. Sabes dos neutrinos que atravesan o espazo-tempo e pasan por nós sen perturbarnos, non? Unha felina neutrina, iso son.

Como aquel Natal que cantabas hai pouco, que teño que aturarte cantar cada día: O menino que nasceu/da Virgem cheia de graça/entrou e saíu por ela/como o sol pela vidraça. Tal cal os neutrinos. Así entro e saio eu por entre o andel enteiro de Sargadelos.

E logo está o choio da gravidade. Quitando a lenda esa do perrucas e a mazá, eu sonche experimental: «Segue a funcionar a gravidade hoxe, mércores, día de Santa Baia das grávidas?», digo. «Clonc». Tíroche o lapis. «Segue, si». Volvo ao meu.

Mentres rebuscas aí en Intercat, pescuda por un paper que gañou o IgNobel: uns físicos de fluídos din que a miña especie pode considerarse líquida. A definición técnica di que un líquido é aquela substancia que adapta a súa forma ao recipiente que a contén, non? Ti méteme na caixa de zapatos: convertireime na caixa. Méteme nun frasco de chuches: son o frasco. Sen os chuches. Tachán.

Seica nos chaman «materia non newtoniana». Eu diría que somos un estado de agregación que non se estuda nas escolas: sólido, líquido, gas, plasma, a gatería toda.

Mentres me adobío aquí por entre as patas, cóntoche —non te movas— a historia dun gato que asinou un paper de fisica. Durante anos e sen que poucos soubesen, o minino Chester, co alias F. D.C. Willard, apareceu como coautor xunta o seu dono, o físico Jack H. Hetherington, en estudos sobre algo que non nos presta nadiña: a física a baixas temperaturas.

E non nos presta por cousas da xenética, non esquezas a xenética. Que son norteafricana, Felis sylvestris lybica. Magrebí. Sol e deserto. Tunecina. Que o noso xenoma segue igualiño, do eficaz que é, desde os tempos de Hatshepsut. E para xenéticas, a miña: laranxa e femia, unha anomalía caprichuda. Para lucir este elegante manto de pementón á feira, os meus dous proxenitores tiveron que ter o alelo O do xene Orange. Unha aposta biolóxica dobre ou nada, moniña. Ai, que mona me es.

Non te movas ou te mordo en toda a física.

⁂

Gachi, gachí

que dencho de gato!

Como se farta

no prebe do prato!

Isto dicíao Rosalía a Nosa nun poema caricaturesco de falares entre donos e animais. Antes de que T. S. Eliot publicase o famoso Libro dos Gatos Arteiros do Vello Possum ou o vello sarigüeia, alcume humorístico que Ezra Pound lle calzou ao poeta inglés como para demostrar que baixo a gomina fluía o humor. Nun poema, o vello sarigüeia di:

I have a Gumbie Cat in mind, her name is Jennyanydots;

The curtain-cord she likes to wind, and tie it into sailor-knots.

She sits upon the window-sill, or anything that’s smooth and flat:

She sits and sits and sits and sits-and that’s what makes a Gumbie Cat!

Que adaptado a esta gata que me amasa o colo con ese ritmo atávico da infancia, sería algo así:

Con ben mantida gata dás, Hoshi a cascarilleira;

Novelo ou borla enreda e zas: faiche soga mariñeira!

Deita após, xanela ao sol, encol de lá ou de bata:

deita que dálle, tumba que dou:qué non máis fará esta gata!

Cando Hoshi chegou a casa, o meu fillo Y. andaba coa teima do xaponés. Eu pensaba noutros nomes gateiros que puxera en lista había anos: Katiuska, Fellini, Catulo, Mishima, Clarice, P.J. -Pillei-, Herschel, Herminia, Tereshkova, Flora, Pandora (un nome que gardaba para filla e logo nomeou unha astronauta galega) pero gañou a opción do xaponés: a palabra estrela. Hoshi significa Estrela.

E ela, ghiadiña e sacrificada como todos os gatos domésticos do planeta, vive a súa vida de rockstar en diváns, edredóns e randeeiras. Con luz propia e aloumiños, pero sen pasarse, como se fose lectora de Séneca.

Coñecemos o adagio de Carl Sagan que retomara Xurxo Mariño nun libro: somos po de estrelas. E si, vaia, pero algunhas presadas dese po caeron con máis graza (preservando momento angular, blablabla) e aprenderon a ronronar.

O ron-rón debe de ser, por certo, a única máquina case case de movemento perpetuo que funciona. Para ser máquina de movemento perpetuo debería funcionar sen enerxía, sen input, e o ron-ron procede do metabolismo e a respiración dos michos, pero é un motor que tranquiliza a ansiedade dos primates evolucionados, polo visto nós. Cunha resonancia a vibrar na frecuencia exacta —entre 20 e 140 Hz— para sandar ósos e tecidos, parece dicirnos: «Acouga. O universo é grande e frío, pero deste sofaciño ti non te vas mover en 3 horas mentres rematas ese artigo sobre min. Mona».

Ás veces penso que miramos para o sitio equivocado. Buscamos a materia escura, dark matter, nos confíns da comprensión, neses ocos onde a luz se dobra e as galaxias xiran máis rápido do que deberían. E se a materia escura fose como a indiferenza dun gato negro nun cuarto sen luz?

A astrónoma poeta Rebecca Elson definía así a materia escura, nun pseudohaiku marabilloso:

Dark mater

Above a pond

An unseen filament

Of spider’s floss

Suspends slowly

A spinning leaf.

Materia escura

Sobre un estanque

o filamento invisible

dunha arañeira

suspende amodiño

unha folla que xira.

Así, como esas arañeiras invisibles que se manifestan nas raiolas de Outono polo comportamento da materia ao seu redor, os gatos sensibles e arteiros ven a materia escura da nosa tristeza antes de que nos poñamos a chorar. E non só: cando Hoshi fica pampa fitando un recanto baleiro do teito, sei que mosco non é. O que hai é unha fenda na realidade, unha supercorda vibrando, un erro en Matrix. Ela veo. E tanto lle ten, mentres non se poida cazar.

A poesía e a física tócanse nese recanto. Tes que ser gata para velo.