A Coruña– A asociación Auga Limpa Xa, formada por colectivos veciñais da comarca da Limia (Ourense) que defenden a recuperación ambiental das augas superficiais, os acuíferos e os encoros contaminados pola actividade das macrogranxas industriais, reclamou un estudo epidemiolóxico que detalle os riscos para a saúde que enfronta a poboación.

A asociación, fundada hai seis anos, anunciou que retoma a súa actividade despois de que veciños da localidade das Conchas anunciaran unha demanda colectiva contra a Xunta de Galicia, a Confederación Hidrográfica Miño-Sil e cinco concellos –Bande, Os Blancos, Lobeira, Muiños e Trasmiras– por permitir durante décadas esa contaminación.

A Limia é con diferenza a comarca galega con maior concentración de explotacións de gando porcino e aviario, e unha das que máis sofren en España polos residuos perigosos que estas xeran. As verteduras indiscriminadas de xurros e o uso intensivo de abonos nitroxenados, que as choivas arrastran pola superficie e o subsolo ata os ríos da zona, provocan a proliferación de cianobacterias tóxicas.

O exemplo paradigmático da Limia é o encoro das Conchas, unha infraestrutura hidroeléctrica de 6,2 quilómetros cadrados sobre o río Limia, que leva lustros tinguida de verde pola cor das cianobacterias que o invaden. En ocasións, a partir da primavera e por mor da calor e a seca, o pantano chega a emanar vapores de ácido sulfhídrico.

Risco para a saúde

«Hai un risco evidente para a saúde e o que pedimos é que se estude seriamente para coñecer a súa dimensión real», explica Manuela Iglesias Freire, portavoz de Auga Limpa Xa. Queren que se comprobe se o estado do encoro ten que ver «coa incidencia terrible dalgunhas enfermidades moi graves» en localidades da comarca que se nutren da auga do río e o pantano.

Ademais do estudo epidemiolóxico, a asociación reclama á Xunta de Alfonso Rueda unha actuación inmediata sobre as fontes da contaminación ao obxecto de, polo menos, reducila, e á Confederación Hidrográfica do Miño-Sil, en quen recaen as competencias de control da calidade das augas da conca do Limia, que aumente os puntos de mostra.

Tamén queren que a Administración autonómica proceda a declarar a comarca como zona vulnerable por contaminación de nitratos, unha figura xurídica xurdida da directiva europea de nitratos que permitiría elevar tanto a vixilancia sobre o estado do encoro como as medidas restritivas sobre a actividade das macrogranxas que incumpran as normas, competencias que recaen na Administración autonómica.

Hai máis dun lustro, a Comisión Europea abriu expediente de infracción a España por non declarar varias comarcas do Estado como zonas vulnerables por nitratos, entre elas A Limia. En 2021, o Goberno incluíuna no catálogo de masas de auga que as comunidades autónomas debían protexer obrigatoriamente con esa figura, pero a Xunta fixo caso omiso dese imperativo e segue sen cumprir a lei.

En xaneiro de 2022, o Tribunal Superior de Xustiza de Galicia tombou a autorización que deu a Xunta para a ampliación dunha macrogranxa de polos en Rairiz de Veiga, un dos once municipios da Limia, porque a Consellería de Medio Ambiente non estudou o impacto ambiental nin tivo en conta os efectos que tería a ampliación da empresa sobre a saúde das persoas que habitan as vivendas xunto ás que se levantou.

Declaración «inminente»

Hai un ano, outra sentenza do Tribunal de Xustiza da UE condenou a España por incumprir a directiva de nitratos noutras seis comunidades autónomas. Aínda así, a Xunta mantense inactiva, e aínda que o pasado inverno a Consellería do Medio Rural, que dirixe María José Gómez Rodríguez, anunciou que procedería á declaración de zona vulnerable de forma «inminente», aínda non o fixo.

«É inaudito o negacionismo repentino da Consellería do Medio Rural, que hai tres anos prometía poñer en marcha un plan estratéxico de recuperación para atallar o problema e que agora nega a maior e que se chulea dicindo que non vai facer caso da declaración», sostén Manuel García, portavoz do Movemento Ecoloxista dá Limia (MEL).

Segundo o portavoz de MEL, mesmo algúns dos responsables autonómicos se xactan de que, aínda que se proceda a formalizar a declaración de zona vulnerable, non adoptarán medida algunha contra as macrogranxas contaminantes.

Pasividade da Xunta

García, que leva décadas denunciando que a actividade destas está a intoxicar as augas de toda a comarca, alerta tamén contra a pasividade da Xunta ante os reiterados incumprimentos das empresas que as xestionan: «Sen iso e sen o sobrefinanciamento que reciben da Unión Europea, esas explotacións non serían sostibles».

Tamén celebra que a grave situación ambiental da Limia empece a ser obxecto dun debate serio grazas á toma de conciencia cidadá fronte á pasividade das institucións, que derivou na demanda do mes pasado. «Temos que eloxiar os veciños que recuperaron a súa loita despois de anos de presións e ameazas das empresas e as administracións», relata.