A finais de 1992 comecei a traballar como guionista nun programa da TVG. Emitíase os mércores. Non ía ben de audiencia, así que decidiron mudalo de día. Chamábase Luar. Un deses venres apareceu pola discoteca Dona Dana unha rapaza, estética hippy, de longuísimas guedellas. A canda ela unhas señoras, moi tímidas, coas súas pandeiretas. Conforme se viron no escenario coa mesma iluminación que Miguel Bosé, puxéronse crechas, afoutas, transformáronse en grandes artistas dispostas a compartir o seu talento. E principiou a revolución.
O conto comezara unhas semanas antes cando Cisco Novo (outro dos guionistas) axitara –absolutamente excitado– unha casete pola redacción do programa. Era unha desas cintas que o xornal El Correo Gallego distribuía como agasallo. Polo seu título Agrupación Rosalía de Castro, Padrón, agardabamos potencia sonora de gaita e percusión. Mais cando lle deu ao play agromou algo sorprendente: unha voz extraordinaria, absolutamente emocionante. Era a mestra desa agrupación. Era Mercedes Peón en estado puro —só voz e pandeireta— sen adobío ningún.
Decatámonos que as nosas avoas eran grandes cantareiras
Manuel Abad e Xosé Ramón Gayoso, directores do programa, decidiron contactar con ela. A súa primeira aparición no Luar (marzo do 1993) foi arrepío que conmocionou Galiza toda. Nese instante triunfal de descuberta, Mercedes insistiu en que ela só estaba a recrear a arte das súas mestras, as señoras que fora coñecendo polas aldeas. E que o verdadeiramente interesante sería levalas a elas ao escenario. Fixéronlle caso.
Veciñas de Cerqueda, de Gargamala, de Negreira de Vilamaior… Cada venres unha descarga de talento, unha nova descuberta. En todas as aldeas había mulleres que sabían cantar e bailar ben. Decatámonos que as nosas avoas eran grandes cantareiras. E mesmo nos barrios das cidades comezaron a soar as ferreñas de moitas señoras que –con este impulso televisivo– se reencontraban coa súa pandeireta.
A revolución do Luar, por suposto, non pode explicarse dun xeito illado. Foi epifanía dun gran traballo colectivo de moitas persoas que, dun xeito xeneroso, investiron o seu tempo na procura deste talento invisible. No eido radiofónico cómpre reivindicar especialmente a Emilio Españadero e ao seu programa, Lume na palleira. Un proxecto que principiou –dirección compartida con Bieito Romero– en 1992 en Onda Cero. En 1996 trasladouse á grella da Radio Galega, onde, tras da marcha de Bieito, ficou Emilio en solitario. Centrado nos primeiros tempos no mundo do folk, o programa implicouse intensamente no recoñecemento destas músicas invisibles. Pese aos desleixos das diferentes direccións, Lume na palleira resistiu na grella, até se converter nun auténtico clásico. Referente necesario no movemento de recuperación de seráns e foliadas. Isto é, no rexurdir do baile tradicional polo país adiante.
«Mirade, un gaiteiro con saias!». Así tal lle dicían a unha pioneira, Maruxa, do grupo Os Rosales, cando subía ao escenario
Sobre a invisibilidade das artistas galegas
A arte das tocadoras —a marabilla da oralidade— foi distinguida este ano pola Academia da Lingua Galega co Día das Letras. Feito excepcional: hai só unhas décadas, o conxunto da sociedade nada sabiamos nin delas, nin da súa arte.
«Mirade, un gaiteiro con saias!» así tal lle dicían a unha pioneira, Maruxa, do grupo Os Rosales, cando colleu o bombo e comezou a cantar no escenario. Durante moito tempo, cada vez que se acendían, as luces do palco iluminaban unha realidade secular: o patriarcado. As mulleres nunca pararon de tocar, mais o tópico escuro considerou unha anomalía a súa presenza no escenario.
A este dobre estigma: o de ser mulleres e o de cantar en galego, engadíase nas tocadoras un terceiro elemento de marxinación: fóra dun reducido grupo de especialistas, a súa música non era considerada por ninguén. Nin sequera polo sector interesado na propia música galega. Unha etiqueta que inclúa cantautores, gaiteiros e grupos de música folk, mais non as mulleres que cantaban coa pandeireta na cociña da casa.
Reparemos nas figuras que reciben a homenaxe do Día das Letras. Eva Castiñeira nunca actuou na televisión. As súas pezas chegaron a aparecer nun disco porque un directivo da discográfica Ruada, Gumersindo Martín Fernández Maceiras, coincidira con ela nunha excursión e Eva non parara de cantar no autobús coa súa pandeireta. Sabemos de Rosa e de Adolfina grazas as gravacións da musicóloga Dorothé Schubarth, as de Cerceda nunca subiron a palco ningún. Unicamente as pandeireteiras de Mens chegaron a aparecer na pantalla da Televisión de Galicia.
Todo mudou con Mercedes naqueles venres de Luar. Verdadeira revolución e televisada. A arte das tocadoras situábanse no centro da atención dun público maioritario. A TVG, co talento destas mulleres estaba a cumprir, por fin, o mandato legal pola que fora creada en 1984.
Mandato legal
A radio e a televisión pública galega naceu cun obxectivo ben claro e definido: «a promoción, difusión e impulso da lingua galega». Así aparece reflectido no artigo primeiro da lei da creación da CRTVG de 1984. No eido musical, cando este mandato foi posto en práctica, acadáronse resultados extraordinarios.
Velaí o Xabarín, exemplo necesario e sempre repetido. Un programa que fixo do galego unha lingua cool para varias xeracións de rapazas e rapaces. O mesmo aconteceu coa música popular e tradicional. Artistas que sempre viviran á marxe dos grandes medios acadaron de súpeto a condición de protagonistas.
Mais o camiño foi longo cara a autoestima. Naquelas primeiras emisións da Televisión Galega, recibidas con tanta expectación pola audiencia, axiña puidemos distinguir dúas tendencias. Unha -digámolo claramente, provinciana- tentaba imitar, cun galego de ínfima calidade, o tipo de programas de entretemento que facía a TVE. Mais, pese a todas as inseguridades —e prexuízos—, de cando e vez agromaban petiscos dun universo inédito na pantalla: a cultura popular de Galiza.
Pura emoción foi contemplar as Pandeireteiras de Mens no programa Ruada de Xosé Luís Blanco. Nese mesmo espazo vivimos —falo como espectador— un momento histórico para música e a poesía de occidente (escribo isto sen hipérbole ningunha). A actuación co seu violín de Florencio dos Vilares, ou, o que é o mesmo, a despedida televisada do derradeiro «cego andante». Último representante dun gremio milenario: os cegos que ían cantando coplas e romances de feira en feira. Tradición que ten como referente primeiro o propio Homero.
(José Ramón Gómez Besteiro e Pedro Sánchez / Foto: PSOE)
Sara Donoso cóntanos a experiencia do XIII Encontro de Artistas Novos, #EAN13. O Gaiás convértese por décimo terceiro ano consecutivo nun espazo de encontro no que creadores e creadoras emerxentes teñen a oportunidade de dar a coñecer os seus traballos e debater ao redor da arte contemporánea durante catro días de convivencia e intercambio de coñecementos e ideas.
Sara Donoso cóntanos a experiencia do XIII Encontro de Artistas Novos, #EAN13. O Gaiás convértese por décimo terceiro ano consecutivo nun espazo de encontro no que creadores e creadoras emerxentes teñen a oportunidade de dar a coñecer os seus traballos e debater ao redor da arte contemporánea durante catro días de convivencia e intercambio de coñecementos e ideas.
A Coruña.- O PSdeG a iniciou un procedemento acelerado de primarias para elixir en menos de tres semanas ao seu cabeza de cartel á Xunta que podería profundar, ás portas das eleccións autonómicas, nas feridas non pechadas que arrastra nos últimos anos o socialismo galego O exsecretario xeral, exdelegado do Goberno en Galicia, deputado por Lugo no Congreso e persoa de confianza de Pedro Sánchez, José Ramón Gómez Besteiro (Lugo, 1967), anunciou o pasado luns a súa candidatura. E o tamén exsecretario xeral e deputado no Parlamento de Galicia por Pontevedra, Gonzalo Caballero (Ponteareas, Pontevedra, 1975), fixo o mesmo este martes. As primarias celebraranse o vindeiro domingo 29 de outubro. Os dous precandidatos representan a cada unha das dúas faccións que conviven enfrontadas no PSOE galego. Gonzalo Caballero conta con apoios sobre todo en Ourense e Pontevedra, mentres que Gómez Besteiro tenos en Lugo e tamén na Coruña, onde se asenta o poder da actual directiva que encabeza Valentín González Formoso e que aposta decidida aínda que non explicitamente por el. Caballero e Formoso disputáronse hai dous anos a secretaría xeral nunhas duras primarias que puxeron de manifesto os enfrontamentos internos e a debilidade das costuras do partido. División por provincias A vitoria do segundo foi rotunda -58,7% dos votos fronte ao 40,2% do seu rival-. Pero se Formoso baseou os seus apoios nas dúas provincias do norte de Galicia, onde obtivo o 68% (A Coruña) e o 74% (Lugo), Caballero mostrou fortaleza nas do sur co 64% (Pontevedra) e o 54% (Ourense). Paradoxalmente e a pesar da súa vitoria, o novo secretario xeral renunciou a postularse como candidato á Xunta e preferiu asegurar a súa permanencia como alcalde das Pontes e presidente da Deputación Provincial da Coruña. [caption id="attachment_26439" align="alignleft" width="400"]
José Ramón Gómez Besteiro e Pedro Sánchez / Foto: PSOE[/caption]
Naquel proceso ambos os candidatos lanzaron severos ataques un ao outro que abriron unha gran brecha entre ambas as partes, que o mandato de González Formoso non logrou coser.
O enfrontamento derivou na división en dúas do grupo parlamentario, convertida por momentos en guerra aberta con acusacións de xogo sucio nos medios de comunicación, en despedimentos de traballadoras e na apertura dun polémico expediente de expulsión a un deputado afín a Caballero que Ferraz aínda non ha resolvido.
«Quero participar no proceso de escoita da militancia e tomar a mellor decisión para o partido», dixo o martes o cabeza da corrente crítica. Besteiro asegurara o día anterior que a súa candidatura pretende lanzar «unha mensaxe» á militancia sobre «a posibilidade dun cambio» político en Galicia que permita acabar cos 14 anos de mandatos do PP na Xunta.
As autonómicas galegas estaban previstas para xullo do ano próximo, pero o país atópase desde hai semanas en precampaña de facto. O presidente galego, Alfonso Rueda, podería adiantalas a febreiro ou marzo se Pedro Sánchez logra formar Goberno, ou mesmo antes se a súa investidura é rexeitada e forza unha repetición das xerais.
Malos resultados nas municipais e as xerais
Caballero, sobriño do alcalde de Vigo, Abel Caballero, ten como principal argumento para a súa campaña os pobres resultados electorais do partido desde que el abandonou a secretaría xeral: unha caída de 76.000 votos e de 3,7 puntos nas municipais de maio fronte á perda media de 1,3 puntos no Estado; e outro bajón de 2,75 puntos e tres escanos, a pesar de gañar máis de 14.000 sufraxios, nas xerais de xullo -o PSOE subiu un 3,5% en toda España-.
A contorna de Besteiro, pola súa banda, lembra que nas autonómicas de 2020 o PSdeG, con Caballero á fronte, apenas recolleu apoios electorais tras a desfeita das mareas e Podemos. A pesar de que a esquerda alternativa perdeu a totalidade dos 14 deputados cos que contaba no Parlamento de Galicia, os socialistas non lograron facerse con nin un só deles e só puideron conservar os 14 que lograran en 2019, mentres o BNG de Ana Pontón pasaba de seis a 19 actas.
Ningunha das dúas faccións en liza descarta a posibilidade dun acordo que evite unhas primarias que poden transmitir de novo unha imaxe de división interna en plena precampaña, e que asegure que tanto a militancia como os cargos orgánicos e de representación envórcanse nas catro provincias durante a campaña co cabeza de cartel. Luzes-Público puido saber de fontes de ambas as partes que ata o momento non se produciron contactos.
[caption id="attachment_16237" align="alignnone" width="600"]
O secretario xeral do PSdeG, Gonzalo Caballero, e o presidente do Goberno, Pedro, Sánchez, nunha imaxe de arquivo / Foto: PSdeG[/caption]
As enquisas que manexan outorgan a Caballero un maior nivel de coñecemento entre o electorado, aínda que Besteiro está a gañar puntos tras a súa designación como membro do equipo nomeado por Sánchez para negociar a investidura, e por solicitar a atención dos medios ao estrear como deputado o novo regulamento que permite o uso das linguas cooficiais no Congreso.
Aínda que o secretario de Organización de Valentín González Formoso, José Manuel Lage Tuñas, chegou a comparar a Besteiro con Leo Messi igualando o seu atractivo electoral coa mestría futbolística do xogador arxentino, fontes próximas á súa executiva sosteñen que esta se mantén «neutral» e que «asume con respecto a presentación m de calquera candidatura».
A posición de Abel Caballero
Con respecto a Abel Caballero, cuxa ascendencia se mide máis pola contundencia dos resultados que obtén na maior cidade de Galicia -61% nas últimas municipais- que polo seu poder orgánico real, non está claro que vaia a posicionarse xunto ao seu sobriño.
Este martes, mentres estaba de visita institucional precisamente en Lugo, o alcalde de Vigo foi preguntado polas primarias e respondeu contundentemente referíndose a Besteiro: «Creo que todos sabemos quen vai ocupar o lugar da candidatura, hai que respectar aos militantes do PSOE pero todos sabemos quen vai ser».
De esquerda a dereita: Ramona, María e Adelina, As pandereteiras da Peruca, Rois, en 2015. Rosa de Moscoso no escenario do Luar en 1999. Maruxa dos Rosales no programa Alalá en 2007, e Mercedes Peón, en 1993, na súa primeira actuación no Luar.
Somos un pobo de artistas!
Luar deu un gran paso cara a adiante. Aquelas señoras superaban a condición de «informantes», propia dos traballos de etnografía, para ser recoñecidas como o que realmente eran: grandes artistas. Un recoñecemento televisivo que mesmo fixo mudar a nosa propia visión colectiva. Outro tópico escuro —perfectamente instalado naqueles anos— insistía en que as galegas e os galegos non somos un pobo divertido. Os que posúen arte innata son, por exemplo, os andaluces, onde en cada casa hai un portento musical. E é certo.
Dentro da cosmovisión española non podiamos ser un pobo de artistas, cando durante moito tempo a primeira condición para subir a un escenario era cambiar de lingua. Conforme os focos do Luar iluminaron esas pandeiretas, agromou un auténtico universo de talento de alegría.
Mercedes principiou a recibir chamadas de tocadoras de todos curruchos do país. A suposta timidez daquelas señoras converteuse en frenesí.
Mais na experiencia da propia Mercedes non sempre foi así. Velaí uns petiscos sobre a súa biografía. Medrou nos Castros, na Coruña (por suposto a súa familia -como a da maior parte da rapazada da súa xeración- viñera da aldea: de Oza dos Ríos). De moi noviña comezou a cantar e bailar en Xacarandaina. Unha agrupación xurdida da antiga Sección Femenina que quixo abrirse cara aos novos tempos: cumpría abandonar aquelas coreografías estereotipadas, tantas veces repetidas nos días do franquismo, e buscar a verdade da música e do baile tradicional na propia aldea.
Un día foi de acampada á Imende (Carballo), só tiña doce anos. Escoitou cantar unhas señoras coa pandeireta. E non as entendía! Parecíalle que estaban a facer música africana.
Moi lonxe dos tópicos, existía outra música galega. E era marabillosa.
Punto de inflexión estética que ía marcar para sempre a súa vida. Poucos anos despois, con Fernando Cruz (tamén de Xacarandaina), principiou a procurar ese talento dun xeito sistemático. Non era sinxelo.
Cando chegaban a unha aldea, para conseguir que algunha señora se animase a cantar, cumpría falar primeiro co cura. Se este o tiña a ben, no remate da misa comentaba que viñeran uns rapaces da Coruña buscando cancións de antes, a ver se alguén quería atendelos. Afortunadamente algunha artista sempre daba un paso cara a adiante.
E Galiza toda foi Alalá !
Anos noventa, todo o mundo o estaba agardando. Pensabamos que desa sección do Luar dun xeito inmediato ía xurdir, con Mercedes á fronte, un programa propio. Por desgraza aquela dirección da TVG non sentiu tal necesidade. Ou sexa, non fixo ben o seu traballo. Volvo lembrar que a obriga primeira da radio e da televisión pública é a difusión da lingua e da cultura galega.
Afortunadamente, coa chegada á Xunta do goberno bipartito, o novo director, Suso Iglesias (por certo, o creador do Xabarín) atendeu ben tal demanda. Así naceu, en 2006, o mítico Alalá.
Arriba, Concha de Luneda no programa Alalá de TVG en 2006.
Senén Bernárdez, o realizador ao que se lle encomendou a dirección do programa, tiña as ideas ben claras. E así me comentou, nas orixes das orixes, o seu proxecto: Cando cheguemos á casa dunha artista, primeiro falaremos de vagar. Despois faremos unha entrevista e a primeira gravación das súas músicas. Inmediatamente tiraremos ao lixo todo ese material. E faremos unha nova gravación, e outra e mais outra. Até que se sinta realmente cómoda diante da cámara e apareza con toda naturalidade a súa arte.
Alalá, douscentos episodios! Cada un dedicado a un artista extraordinario que, na súa maior parte, leva como apelido o nome da súa aldea: Rosa de Moscoso, Pazos de Merexo, Emilio Pando, Concha de Luneda, Paco de Escornabois, as pandeireteiras de Barro de Alén, Hermelinda do Muíño, Maruxa das Cortellas ou o gaiteiriño do Piñeiro, tristemente finado hai só unhas semanas. Con Pilar García Rego como presentadora, o proxecto contou co asesoramento de grandes especialistas. Falo de Pablo Carpintero, Uxía, Óscar Ibáñez, Xaime Estevéz ou os irmáns Félix e Cástor Castro.
Xosefa pasou das cantareas na cociña á condición de grande artista, mesmo con actuacións internacionais
Apoloxía de Xosefa de Bastavales
Cómpre escribir sobre o que un mellor coñece. Tiven a sorte de participar nun Alalá. Foi con Pinto de Herbón e Manu Chao no episodio dedicado á nosa mestra, Xosefa de Bastavales.
Símbolo total desta revolución das invisibles. Pasou do anonimato, das cantareas na cociña, á condición de grande artista, mesmo con actuacións internacionais. Nunca un disco gravou, nin falta que lle fixo. Alén do propio Manu Chao, Xosefa compartiu palabra con Cesária Évora e música con Compay Segundo. Poucas persoas poden gabarse de tan intenso currículo.
Xosefa de Bastavales rodeada de discípulas avantaxadas en 2014. Foto de Víctor de Ghinocha.
Agora que xa non está con nós quero que esta pequena crónica sexa tamén unha homenaxe ao seu talento, e ao de toda esa xeración de mestras que se nos van indo, mais que -grazas ao bo traballo dos medios públicos- ficará para sempre na memoria e no patrimonio da comunidade.
Como aconteceu moitas veces (velaí Eva Castiñeira) a súa descuberta xurdiu da casualidade. Anos noventa, tras do final de Mano Negra, Manu Chao parara por Bastavales, nunha casa que o seu pai acabara de mercar. O destino púxolle a Xosefa por veciña. Con longas sesións guitarra/pandeireta curáronselle axiña ao francés todos os seus males.
Non había teléfonos móbiles, Manu deixaba como contacto o número da veciña. Estivo varios días fóra de canfurnada. Cando volveu había un lote de chamadas. Conforme entrou pola porta, Nina, a filla de Xosefa, comentou: «Aí vén o desaparecido». Nese instante comezou a nacer unha das pezas de máis sona deste artista internacional.
Na cociña, Xosefa de Bastavales con Manu Chao, 2007.,
No ano 96 —outra vez— Manu Chao propúxolle ir actuar a Francia. En breve un autobús ía partir cara ao festival da Caravane des Quartiers en Lyon cargado de música de Galiza. Xosefa dubidou. Mais finalmente aceptou cun argumento definitivo: «Eu a Lyon nunca fun. Pero, como teño un sobriño en León, vou!».
Cando saímos díxenlle que procurase coidar a voz. Aos cincuenta quilómetros xa estaba rouca redonda de tanto lle dar á pandeireta. A actuación foi na carpa dun gran circo. Na sesión dos Diplomáticos de Monte-Alto, Xosefa debía aparecer ao final cun toque tradicional. Mais irrompeu no escenario no medio da distorsión. En lugar de apoucarse, púxose crecha. Comezou a bailar, recuperou a voz, e enfeitizou a xente toda coa súa pandeireta. A carpa foi un clamor: «Xosefa, Xosefa!».
Ela non sabía moi ben onde estaba, a maior parte dos asistentes non sabían onde quedaba Galiza nin pouco nin moito, mais -poder da emoción- a comunicación foi total.
Xosé Manuel Pereiro —codirector de Luzes— tamén ía nese autobús. Á volta contratouna como reporteira —só entrevistas a grandes estrelas— do programa Que serán! da TVE en Galicia. The Chieftains, Elíades Ochoa ou Cesária Évora souberon da arte da de Bastavales. Tamén entrevistou -mestre de mestres- a Compay Segundo. Foi no Porriño, eu tiven a honra de acompañala como guionista.
Polo camiño insistíralle en que debía aprender ben o nome do artista. Cando chegou o momento, colleu o micrófono, mirou directamente a cámara, e, cunha seguridade absoluta, principiou deste xeito:
–Aquí estamos co Meu Pai Segundo, que pasa de noventa anos e parece que ten trinta!
–Y eso que no me ha catado, señora Xosefa!
Sorriso-resposta do cubano. Cunha culleriña do café Compay aprendeulle a facer o toque da clave do son. Brindaron e cantaron xuntos. Todo foi felicidade. Nunca entre dous artistas maior complicidade.
As novas direccións da Televisión Galega deixaron de apoiar esas músicas emerxentes
Sorpresa do tempos
Tras das melódicas merendas do Xabarín, as novas direccións da Televisión Galega deixaron de apoiar esas músicas emerxentes. A canle pública reencontrábase cos seus días máis provincianos. E chegou a sorpresa. Só co impulso da redes, libre da dependencia e control dos grandes medios, agromou unha nova xeración que enfeitiza un público tamén novo e maioritario. E o máis fermoso, esta nova fornada —Tanxugueiras, Mondra, Fillas de Cassandra— ten como alimento maior o talento das pandeireteiras.
O 16 de decembro de 2023, nove mil persoas encheron o Coliseum da Coruña para escoitar ás Tanxugueiras. Probabelmente o maior concerto de pago de toda historia integramente cantado en galego.
«Co galego non ides a sitio ningún», o auto-odio fracasou. Cales son os artistas da Galiza que realmente viaxan polo mundo? Os que cantan nesta lingua. Mellor dito: As que cantan en galego. A música do país viaxa polo planeta adiante na gorxa das mulleres. Na compaña desta xeración emerxente tamén grandes mestras como Sés, Uxía, Susana Seivane, Guadi Galego, A Pedreira e –por suposto– Mercedes Peón. Selva diversa de creatividade hidrata pola mesma auga: As tocadoras das aldeas.
Fermosísima revolución. Aquelas artistas invisibles que hoxe son referente absoluto de futuro e modernidade.
![](https://luzes.gal/wp-content/uploads/2022/12/banner-libros.gif")
