24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-sociopolítica-arte, a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

16 de Decembro ou Nadal

✨ Aquel Ceo da Galiza entraba nunha fase de crúa quietude. No litoral, o mar batía cor de chumbo fundido, deixando alucar as engrenaxes do inverno.

☉ O Sol sairía un minuto máis tarde, ás 09:01 h, e poríase ás 17:58 h. Entraba no plató do solsticio: o astro rei como flâneur de escaparates e luceríos, un paseante que raia o horizonte…

☾ A fase da Lúa minguaba cara ao 16%. Un bigotiño de armiño. Visible só na madrugada pechada, antes do roibén da aurora.

🍂 No Calendario de 24 microestacións xaponesas ou kō mudabamos de terzo. O oso quedaba a hibernar e agora o pequeno poema fenolóxico dicía «Os salmóns reúnense e nadan río arriba» (Sake no uo muragaru). Unha loita contra a corrente nas augas xélidas. Busco o equivalente dese resistir: é o tempo no que o toxo arnal acumula azos para a floración temperá? A época na que o musgo toma o control dos muros de pedra, ebrio de néboa? Nas cidades, a metáfora é outra: o tempo das cúspides de consumo, termitas humanas carrexando paquetes baixo luces led, lonxe da pausa da seiva vexetal e dos micelios.

☪️ Calendario Islámico o 25 de Jumada al-Thani do ano 1447. Un tempo de conclusión e peche de ciclos espirituais antes da chegada de Rajab.

🇫🇷 No Calendario Revolucionario Francés era o 26 de Frimario (aínda o mes das xeadas), día dedicado ao Piñón (Pignon), un símbolo de resistencia blindada. A semente do piñeiro, pechada na áurea matriz de Fibonacci forestal, agarda a calor ou o lume para abrirse. As piñas con brea son o tesouro resinoso tras o que nesas datas andan os trubincos, trasnos do solsticio que baixan pola cheminea na procura de combustible para un bo lume.

⚓ «Cada cousa ao seu tempo e as castañas, en advento», dicía o refraneiro galego nese final do outono, un día de santos de nomes peculiares (San Adón, San Axeo, San Beano, san Azarías), agás Santa Adelaida de Borgoña, santa e emperatriz, unha mocatriz do Medievo. Día que nos permitiría felicitar ás Adelas, quizais ás Alicias -co nome derivado de Adelheid- e á propia Heidi.

🎨 Pangalaicotone do día, Vermello brasa (Ember Red). Nun espazotempo de sombras delongadas, hai tamén remois que non apagan de todo. Esta cor honra a mirada pícara dos Trubincos, criaturiñas a nos espreitar dende a escuridade da cheminea. Este resplandor hipnótico non é pigmento, senón o fenómeno físico de incandescencia. A cor xorde cando o carbono da leña sofre unha oxidación exotérmica. A unha temperatura aproximada de 700 °C, a materia emite radiación electromagnética no espectro visible, liberando fotóns de lonxitude de onda longa (arredor de 600-700 nm), de aí os matices salmón e escarlata. É a transformación directa de materia orgánica en luz e calor. O Vermello Brasa non é agresivo; é axexante. Cor do enxeño e da sagacidade que, coma os ollos do Trubinco na escuridade, matén viva a faísca de viveza e humor.

Un Acorde para o día no que se cre que naceu Beethoven (bautizárono o 17 de Decembro): no compás precisamente 16 do Adagio do seu Concerto para piano nº 5 en mi bemol maior, o Emperador, e até o compás 25, aí entra o piano como como quen toca a superficie da auga coa punta dos dedos para comprobar se é real. Un tanteo da beleza e a harmonía antes de se mergullar no río e vencer o cachón.

Remontarás ríos de tinta

para os debuxantes que comigo foron ou van: Guillermo, Pablo, Samuel, Branda, Celsius, Lucía, Clara, Mariaxe, Irene, Xulia, Iván, Chus

 

1. Pronomes de solidariedade

O salmón non remonta en solitario. Para teimar en ser un Nós, ás veces insistimos en adobiar a Castelao cun Eu que lle pega pouco. Con ese culto posmoderno e reseso ao Eu autorial que pasa por riba dos colectivos, é doado esquecer que el -non nacendo na miseria, formándose como médico e farmacéutico, exercendo de funcionario e mestre de debuxo- tivo sempre voz para dárllela a quen non a tiñan: á miseria, á infancia, á lactancia, á enfermidade, aos que sabían e sabían que o cacique non sabía que eles sabían…, pero calaban.

Que facemos co esgotamento até a extenuación do ‘eu’ actual cando queremos homenaxear un autor que se fixou tanto nos outros? U-los Castelaos e as Casteláas? As nós-outras?

Évos toda unha proeza literaria non caciquear co poder e o vitimismo nin ocupar espazos de privilexio para se queixar neles. Non facer que toda a súa obra -así parecese desviarse- desembocase sempre nel mesmo, no seu propio foco eterno sobre si. Ter a delicadeza e a elegancia de observar as vítimas reais e ofrecerlles un relato, unha cousa, un retrinco, unha memoria, un sempre…

Un Estatuto.

2. Ollo co forense

O médico que non o foi «por amor á humanidade» non empuñaría o bisturí, pero si o lapis, pluma, tinta… Con elas disecciónanos a alma a todos, nacidos, morridos e por nacer, nunha terra que nos albores do século XX era doente crónica. Coa crueldade da primavera aplica ollo clínico ás caricaturas dun xenoma enteiro. Sendo el nós, eu, nosoutras. Mulleres que dan a teta en público; antitaurinos pragmáticos; caciques con cara de moitos favorciños me debes; sentencias de pobre que só ten de rica a sabedoría; a muller que carga coa casa, os fillos e a culpa allea; o picariño que rouba mazás non por maldade, que a fame non pregunta; o castiñeiro do val sendo máis persoa que moitos que lle pasan ao lado…

Non son retratos de estudo. Máis teñen de autopsias en vida. Abrir o peito da terra enferma e sacarlle fóra o carácter todo: o humor negro, a ironía fina, o xenio tenro do que sanda.

Alá onde outros verían un labrego vello e canso, el apalpa o raquitismo, osma a tuberculose, a anemia de quen só ten no pote o caldo do nada. Debuxa informes forenses da inequidade, a retranca, o clasismo, o abuso social. Radiografa en augadas de gris o cancro da tiranía e do mal poder, dalgunha maneira como médico de cabeceira que atendese a hemorraxia da emigración.

Aínda nos doe alí onde puxo o dedo.

 

3. Hidrodinámica da remontada

Hai persoas que nacen para estatuas, para ofreceren o seu bronce ao refugallo das pombas e á indiferenza de folla caduca. Hai quen escolle ser salmón contracorrente. Remontar.

Remontar o río non é, para Daniel -como o chamaban os seus, agás as capas dos seus libros-, un exercicio de nostalxia; é unha necesidade física. Física de partículas: a teima de reverter o redshift (o desprazamento cara ao vermello nos espectros das estrelas, unha cousa de astrofísica, vostedes me perdoen) dunha nación que se afasta de si mesma a velocidades supra-lumínicas.

Mentres o mundo flúe cara ao «progreso», el mergulla no cachón, vence a fervenza. Remonta o río da tinta que é, en realidade, saber de boa tinta como funciona o poder, como se silencia, como se arranca a voz a milleiros de afluentes. Elixir ir contra a corrente non é só dicilo. É facelo.

É ser músculo á contra cando o río dos acontecementos baixa tinguido de lama e de ostracismo. Escribir ou debuxar é, a miúdo, un xeito de non afogar de vez. Remontar o río non é chegar á meta; é negarse a ser arrastrado pola corrente do esquecemento, do caciquismo de toda a vida, da manipulación. Tal vez este home-peixe sabía que o segredo non é un mapa senón esa porfía en volver á fonte, por moi fría que estea a auga, por moi atrás que nos leve. Un salmón con gravata e ollar ferido, medio miope pero limpo nun país que, ás veces, preferiu deixarse levar.

«Os salmóns reúnense e nadan río arriba» (Sake no uo muragaru), dicía a microestación xaponesa de hoxe.

4. Un recordo desova

Aos 14 ou 15 anos o meu irmán asiste ao obradoiro de Pucho Ortiz, na Cidade Vella da Coruña. Os mozos deben de namorarse, e namora de Castelao con varios debuxos imitando os cadriños de Nós e outra obra gráfica. Asina Guillelme. Nunca estudara galego, nos 80 do pasado século lograron que a lingua fose cousa doutro planeta. Ninguén falaba galego explicitamente na nosa contorna, agás o galego placentario de mamá, de mamá cando se encabuxa ou cando sentencia con fraseoloxía máis vella cás pedras. Pouco máis. Non existe normalización lingüística nin unha gramática aprobada.

No taller de Pucho é un alumno entregado, ten trazo firme, boa man. Un bo carbono empuñando o carbón. Castelao foi o seu primeiro amor pintado, que eu lembre.

Anos despois, de excursión por Rianxo sendo eu xa adolescente, visitamos a súa casa. Como turistas ou algo así. Non se podía dicir aínda que fose unha casa-museo, malia ter unha placa ou algo que nos guiara até alí.

Subimos ambos as escaleiras. Ao chegarmos ao andar, aberto de par en par, damos cunha velliña moi velliña -non tanto como o ía ser- encorvada, tomando a sopa. Era a hora de xantar.

Saudounos sen sorpresa: Queredes caldo, rapaces?, insistiu de feito con moita amabilidade, pero demos as grazas e baixamos os chanzos de dous en dous, coa risa da vergoña. Mamá esperaba con gafas de sol, pañoleta ao vento.

Vimos a Teresa, la hermana de Castelao! Nos invitó a comer!!

O meu irmán non chegaría a debuxala, á irmá. É das estampas máis castelaoeiras que lembro con el.

5. Carta dunha muller de «Nós» ao seu autor

De: A Cega cantando para mantel-os fillos (Lámina 47)

Para: O debuxante

Repare vostede, señor Daniel,

Seica son o accidente dunha mancha de tinta chinesa? Nin un milímetro máis, nin un salaio menos? Desde este meu cadriño, lámina 47, observo o milagre de non ser nada e -fíxese ben na proeza literaria- manter a boca aberta durante 80 anos.

Din que a miña voz non se escoita, que apenas chego a garabato ceibo nun libro. Pero vostede e mais eu sabemos que cada vez que alguén abre esta folla, así sexa no 1940, no 1965 ou no 2025 nunha pantalliña desas, a miña zanfona racha coa pana. Non canto por arte, don Daniel, ben o sabe vostede; a arte ao carallo, pero sen présa. Canto porque as tripas dos meus róxenme máis cá gorxa. Canto porque aqués que ten fama de honrados na vila… Porque o meu talento cego molestou aos que tiveron que mercalo nas institucións, no poder, e canto!

Grazas polas engurras; sonlle o meu único currículo, a proba de que o tempo pasou por min, malia que deste retallo de cegueira eu non vexa como saír. Por favor, non deixe que me metaforicen como Galiza, don Alfonso Daniel, ai Jasús, non. Galiza non é unha muller, que vai ser. Élle un territorio, unha Ría Láctea, un desandar camiños para sandalos. E chamar, eu chámome Adelina.

Agora din que estamos nun museo. Un mausoleo con aire acondicionado e gardas ao axexo de que ninguén enzoufe toda esta retranca cos panos da hipocrisía. E que ironía tan ben cadrada: serlle Ben de Interese Cultural agora, cando unha non tivo sequera dereito a ser cultura nin interese de ninguén na vida!

Ai, Danieliño. Non deixe vostede de re-trazarme nunca, non. E se algunha vez queda sen tinta, pida un pouco de sangue reseco e preto emprestado ás que morreron para que hoxe eu poida cantar -ailalala, zanfoniña miña- isto, aquí.

O seu clarividente trazo de tinta

Eu de min sei decirvos que se despois de morto tivese que voar máis alá das estrelas visibles, para ir a un ceo tan lonxano da terra que nunca máis poidera vela, de boa gana renunciaría á inmortalidade para rematar a vida debaixo dunha laxe e convertirme en herbas ventureiras.

Sempre en Galiza, 1944