24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-sociopolítica-arte, a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

8 DECEMBRO OU NADAL

• Luns | Levamos 342 días de 2025 | Quedan 23 para o 2026
• O Ceo de Hoxe na Galiza: mentres moitos galegos apuran as últimas horas da ponte baixo a manta, a Terra cruza hoxe o ronsel de po deixado polo asteroide 3200 Phaethon. Isto significa que, invisible no ceo diúrno e tímida pola noite pola claridade da Lúa, comeza a actividade das Xemínidas, a chuvia de estrelas máis elegante do ano. Non son cometas, son fillas dun asteroide de rocha; nada de xeo sucio, finos minerais ardendo na atmosfera a 35 km/s.
• Hoxe o Sol non sae, aparece ás 08:53 h e foxe ás 17:57 h. A duración do día estancouse en 9 horas e 4 minutos.
• ☉ O Sol segue a súa viaxe cara ao solsticio. Hoxe atópase, dende a perspectiva terrestre, entrando nos graos máis profundos de Ophiuchus. A súa luz tarda 8 minutos e 19 segundos en tocar a túa cara; a calor que sentes hoxe (se é que a sentes) é unha mensaxe do pasado.
• ☾ A Lúa segue a minguar, hoxe iluminando ao 85%. Xa non é esa roda de fortuna perfecta de hai dous días; comeza a parecer unha pastilla medio disolta. Transita polo corazón da constelación de Cáncer (o Caranguexo), preto do cúmulo do Pesebre (M44), un entrelazado celestial que nesta época se ve como berce pero é máis cadaleito de estrelas vellas e que os antigos vían como mancha borrosa, como presaxio de choiva.
• No Calendario Natural (os 72 Kō e 24 sekki nipóns) continuamos na estación de Taisetsu (Grandes Neves) e na micro-estación Sora samuku fuyu to naru (O ceo arrefría, o inverno establécese).
• Fagamos o alto na caravana do tempo. No Calendario Republicano Francés (ano 234), é o 18 de Frimario (Carazo). A planta do día é a Lierre (A Hedra).
• A sabedoría popular galega ten os seus dicires para «A Purísima». Un dito popular di: «A purísima Concepción trae as festas en montón». É o foguete de saída psicolóxico para o Nadal. Casas que resististes sen decorar, hoxe claudicaredes. Día de transición nas cociñas: comezan a planificarse os menús de exceso. E non esquezamos: hoxe é festivo nacional en España, pero o Universo traballa a quenda completa. A gravidade non colle vacacións.
• Pangalaicotone do día: O día de hoxe ten unha cor de maletas por desfacer e de volta á rutina mañá martes. Pantone diría algo beige, eu propoño o Gris Tráfico de Retorno (Traffic Jam Grey) con matices de Vermello Luz de Freo. É esa cor específica que se ve na autoestrada A-6 ou na AP-9 ás 19h, cando miles de persoas caen na conta, na mesma peaxe de Audasa, en que a liberdade é un intervalo breve entre dous luns. Unha cor melancólica, algo fermosa se se mira dende lonxe, como un río de rubís e diamantes, pero gañaría en beleza se fosen as xemas de miles de bicicletas, tándems ou patinetas.

Fotograma de As aventuras do príncipe Achmed, de Lotte Reiniger, 1926.

Onde estaremos cando o leamos

Para Sofía León* e Mariana Montalvo*

Co raro que é vivir, aínda por riba a vida é un asombro continuo de rarezas. Moitas son un prodixio: o ferro do teu sangue e o calcio dos teus ósos só puideron nacer dunha supernova…; o ceo nocturno é o álbum de fotos máis antigo que existe…; a galaxia Andrómeda que vemos hoxe era así hai 2’5 millóns de anos, cando dela partiu esa luz e nós andabamos ás homínidas…; con máis de 100 billóns de sinapses nun cerebro, hai máis camiños e encrucilladas eléctricas dentro do teu cranio que estrelas na Vía Láctea… Podería seguir, pero sería outro asombro deste almanaque.

Outras rarezas son, pola contra, máis incómodas. Por exemplo: o silencio que queda tras unha amizade rota. Un silencio que non sabe onde sentarse nin que facer coas mans.

⁂

Co rara que é esta vida, non sempre pedimos desculpas ás vellas amizades por tratar ás novas coma se fosen as primeiras. Raro sería. Quen sabe se aquelas serían merecedoras: o certo é que as afinidades engrosan, amarelecen, caen, solstician, hibernan e pola primavera abrochan noutras. Noutras diferentes. E as primeiras?

Asómbranos a facilidade coa que dúas persoas que compartían pantalla neuronal poden converterse en estrañas que se saúdan cun toque de cabeza no supermercado, finxindo présa por non finxiren afecto.

Como todo o mundo, perdín amizades ou relacións que se lle parecían moito. Sempre adoitan concorrer estrañas circunstancias, como no cine noir. Nunca saberás por que che fixeron o baleiro, berraron cando non tocaba, sen deixar de sorrir trancaron o cóbado na boca para taparte na foto ou ulularon nun triste ghosting. A saber o que lles faría eu no seu diario persoal. A saber que crimes cometemos nos seus soños. Porque está claro que todas somos parte doutras narrativas menos favorecedoras.

Mais, protocolos sociais á parte —non estou eu para falar deles—, todo encaixa na filigrana desa estraña conduta aceptada: choramos a morte dun famoso que nunca vimos, pero vémonos incapaces de preguntar «¿que nos pasou?» á persoa coa que igual compartimos piso, fame, xuventude. Menstruacións sincronizadas, bacterias bucais, teimas e alegrías.

Ás veces practicamos un ghosting de baixa intensidade deixando que a relación murche ao estilo planta de interior mal regada. Outras decatámonos de que a nosa amizade tiña un prezo, unha axenda, interese, uns xuros. Pode que non entendamos nada, pode tamén que de sobra entendamos.

Dá un pouco de rabia ter unha vida tan parentesimal, tan de paréntese e pé de páxina, algo que é en si un asombro da «física que cabalga sobre a materia como unha vaga estraña e lenta, un caos controlado e artístico», como dicía Lynn Margulis poñéndose estupenda, e que nesa vaga demos con tantos traspés e malentendidos, tantos orgullos e lerias, tantos quita ti ou tantos poña o outro. Co raro que é vivir.

As amizades perdidas son dós invisibles, dos que se fala pouco. O libro que celebraron como o mellor do século XXI —algo absurdo nun ano 25, pero vale— lévaa desde o título: A amiga estupenda, desa autora elusiva (a italiana Elena Ferrante, pseudónimo de alguén) que, dito sexa de paso, logrou o que quereriamos moitas: unha historia atraente, desas do raro que é vivir dunha literatura estupenda nun anonimato xenial. Porén, máis obras diseccionan o tema en cru: Amiga mía, de Raquel Congosto, Quédatelo todo, de Fernanda Namur ou Duelo por la muerte del amigo y la amistad, de Mateo Bautista. Pero xa Catulo, Murasaki Shikibu, Shakespeare, Sándor Marái, Choderlos de Laclos, Fleur Jaeggy ou Carmen Laforet nos levaran da man para soltárnola logo.

Co tempo, saen á superficie nomes de amigos ou amigas un pouco Schrödinger, agora que aplicamos o meme do felino a calquera situación na incerteza vivo-morto, de superposición de estados, de amigas aínda, examigos ou que. Contactos, afectos que son coma estrelas cuxa luz aínda nos chega agora, após de que o corpo celeste desaparecese hai tempo. No canto de sentir amargura, ás veces só me sae gratitude cósmica. Ai, amigos, co raro que é vivirmos! Leria ei!

⁂

O 8 de decembro de 2025 é o centenario do nacemento dunha autora, unha autora boreal, sempre á procura das rarezas da vida, sempre en pos dunha interlocutora. En celulosa ou en código binario, Carmen Martín Gaite aínda nos fala. Ai, amiga. A literatura boa, a boa constrictor, a que te atrapa en verdade, é así.

No verán de 1999 cantei no coro da Orquestra Sinfónica de Galicia a cantata Carmina Burana de Carl Orff na praza de María Pita. Foi o ano sonado no que Pérez Varela, á sazón conselleiro de Cultura, anunciou moi rufo que os concertos do Xacobeo convidaran a gran cantante galega Carmiña Burana.

Conto isto  porque no vídeo dese concerto que anda pola casa, fulgura entre o público unha muller de perfil tocada cunha boina: xuraría que é ela, Carmen Martín Gaite. Estou empeñada en que así é, un pouco por teimosía, porque podía ser a nosa Carmiña, pero igual me confundo. Ela morría xusto un ano despois, en Madrid. [E xuraría que volvín bater coa prosa de Martín Gaite encarnada nunha tipa espléndida que asistiu a un obradoiro literario que impartín, unha muller aguda e impaciente, cuns frescos literarios titulados Semovientes. Se me estás lendo, publícaos!]

Por aquel entón, en 1999, eu xa metabolizara aquela prosa como de Celia ou Antoñita la Fantástica adultas cun par de novelas: Nubosidad variable foi a primeira, aos 18, a que máis me marcou. Nin sequera lembraba tela asinada por ela, e tratándome de vostede! Nalgunha Feira do Libro ou libraría coruñesa atrapei esa nube imposible de pillar sempre na mesma postura.

Nubosidad variable, con dedicatoria de Carmen Martín Gaite. Col. persoal

A miña nai, posguerreira, mercara un exemplar de Usos amorosos de la posguerra española que orixinalmente viña encadernado en rosa pero o sol foille comendo as cores, como ela mesma sentenciaba. O sol come as cores, nena.

Tamén hai relacións humanas que co tempo —co espazo-tempo en verdade— cambian de posición no andel, na libraría. O sol cómelles as cores. Descoran. Desviven. Co raro que foi vivilas.

Usos amorosos de la posguerra española, de Carmen Martín Gaite.

⁂

En Nubosidad variable a escritura era o único que salvaba as protagonistas, Sofía Montalvo e Mariana León, do naufraxio. Pero non calquera escritura: necesitaban un «ti» a quen dirixirse. Gaite sempre tratou a literatura como unha longa conversa que permite saír das restricións e convencións, mirar entre visillos, reivindicar o cuarto de atrás, visitar Manhattan vestida de Carrapuchiña, preservar a curiosidade polo raro. Polo raro que é vivir.

A amizade funciona como dúas estrelas binarias en órbita mutua: xiran en sincronía arredor dun centro de masas compartido, arredor dun silencio que resulta cómodo. Pero non debe darse por feita. Ai, meu amigo, coa amizade sempre hai que dar feito.

⁂

E, con todo, sendo franca —e a estas horas do sapiens, co Universo á espreita, procede selo—, debemos admitir que a perda forma parte da física fundamental. O universo tende á desorde. A entropía sempre gaña. As cousas arrefrían, expándense, sepáranse. Co raro que é que existan xa. Non pretenderemos telas agregadas por toda a eternidade.

Aquelas amizades que parecían desafiar as leis da física tamén están suxeitas á deriva continental da cuarta dimensión. Non a de movernos, a de avellentar: o tempo. Non sempre hai culpables, nin grandes traizóns. Ás veces nin sequera unha rifa, só a física implacable da vida imitando o cosmos: actúa entre nós unha sorte de enerxía escura, esa forza misteriosa que non só afasta as galaxias, senón que acelera a súa separación canto máis distantes están.

Bioloxicamente, o estrañamento é natural. Cada 7 ou 10 anos somos materia nova; a epiderme muda cada mes e os glóbulos vermellos, cada 120 días. Convertémonos en persoas diferentes ás que foron amigas. Así e todo, a traxedia é celular: pero mentres todo cambia, as neuronas do córtex cerebral ou os miocitos do corazón permanecen case igual dende o nacemento. Somos naves renovadas pero coa vella tripulación; o corpo muda; as neuronas, teimudas.

Por iso teimo: se fago balance, só me sae gratitude cósmica.

Grazas a esas amigas e amigos que xa non o son. Xa non nos necesitamos e tampouco pasa nada. Axudámonos a chegar ata aquí coa tinta do non escrito, coa que escapa o polbo, coa tinta simpática, coa invisible. Sobre esa rica páxina, escribimos.

⁂

Aprendín a abrirme camiño ás apalpadas, a esperar sen esperanza, a non esixir de ninguén unha resposta, a alimentarme unicamente da miña fame de vivir, aínda que a sentise aletargada. Ese foi o meu norte a vida toda, non convertirme nunha muller amargada, termar do que sexa para logralo. E desde logo, non che hai mellor táboa de salvación que a pluma. Grazas, Mariana, por lembrarmo de novo.

Fragmento de Nubosidad variable, p.210, 1992. Tradución da autora

Dime onde estarás cando o leas

muller de ollada indescifrábel

onde estaremos cando o leamos,

que terá sido de min dentro de ti

Fragmento de Espiga sin granar, poema de Carmen Martín Gaite. Tradución da autora.