A Coruña.- O maior atentado ambiental e paisaxístico que, segundo as organizacións ecoloxistas, sufriron as rías galegas empezou a fraguarse hai 70 anos ao bordo do que foi unha das súas enseadas máis fermosas. Entre a primavera e o outono de 1955, o franquismo ideou o proxecto de instalar unha fábrica de celulosa a base de eucalipto en Lourizán, sobre terreos públicos en parte gañados ao mar situados a medio camiño entre Marín e Pontevedra. A idea, que un gobernador civil falanxista anunciou en rolda de prensa en xuño daquel ano e que se publicou cinco meses despois no Boletín Oficial do Estado, foi o embrión dunha das compañías públicas máis rendibles do Estado, a Empresa Nacional de Celulosa (Ence).

Desde que Franco a inaugurou en 1963 –a fábrica empezara a funcionar antes, pero a visita do ditador atrasouse ata esa data–, a factoría contaminou a ría con verteduras que incluíron toneladas de residuos de mercurio derivados da produción de cloro, necesario para branquear a pasta de papel que se producía nas instalacións da veciña e irmá Electroquímica do Noroeste (Elnosa). O complexo Ence-Elnosa tamén apestou Pontevedra e a súa comarca durante decenios con emisións de dióxido de xofre, acedo sulfhídrico, mercaptanos e aminas de amoníaco, entre outras substancias. Ence é o gran comprador de madeira barata para celulosa en Galicia e, desde que se instalou na comunidade, as plantacións de eucalipto multiplicáronse: a especie invasora que chegou de Oceanía a mediados do século XIX xa representa hoxe case un terzo de toda a súa superficie forestal.

«Os bancos marisqueiros da ría quedaron sepultos baixo as verteduras da fábrica, e as praias urbanas de Pontevedra, que ían desde a cidade ata Lourizán, tamén desapareceron», explica Antón Masa, biólogo e portavoz da Asociación pola Defensa da Ría de Pontevedra (APDR), fundada en 1987 con raíces na loita veciñal e das mariscadoras contra a contaminación de Ence e Elnosa. «Somos un movemento moi lonxevo, algúns dos que o empezaron xa morreron, e outros roldamos os 75, os 80 e mesmo os 90», lembra.

Desde que Ence empezou a producir en Pontevedra, Galicia ten librado varios combates sociais contra outros proxectos que pretendían instalar fábricas de celulosa en varias localidades. O máis recente, o da multinacional portuguesa Altri e a enerxética galega Greenalia en Palas de Rei, que provocou unha resposta cidadá de calado só comparable á do Nunca Máis tras a catástrofe do Prestige. Ese movemento tamén redundou na contestación á planta de Ence en Pontevedra –a última gran manifestación foi conxunta ás portas da celulosa de Lourizán–, especialmente entre as xeracións máis novas.

O negocio da celulosa

Altri, a segunda papeleira portuguesa despois de Navigator, obtivo en 2024 beneficios netos de 107,2 millóns. Ence –que explota outra factoría de celulosa en Navia (Asturias) e varios centros de produción eléctrica a partir da queima de biomasa noutras comunidades– rexistrou no último exercicio 164,5 millóns de euros de beneficio antes de impostos e amortizacións. A industria da celulosa é un gran negocio a escala global, pero tamén un dos máis contaminantes do planeta. En 1993, un informe de Greenpeace alertou de que Ence-Elnosa desaguaba cada ano á ría de Pontevedra 300 quilos de mercurio e ao redor de 6.900 toneladas de residuos tóxicos organoclorados.

En 2002, seis directivos da compañía –a maioría da súa xunta– foron condenados por varios delitos ecolóxicos relacionados con aquelas verteduras. Só un ano antes, o Goberno de José María Aznar (PP) privatizara Ence, que en 2006 acabou en mans dunha nova propiedade encabezada polo empresario vasco Juan Luis Arregui, accionista maioritario e hoxe presidente de honra da compañía. Arregui abriu as portas do seu consello a cargos do PP recentemente saídos da política, como a ministra de Medio Ambiente de Aznar Isabel Tocino, e o exconselleiro de Medio Ambiente de Manuel Fraga Carlos del Álamo. En 2010 incorporou á empresa ao seu hoxe presidente executivo e conselleiro delegado, Ignacio Colmenares, baixo cuxo mando Ence asegura que desenvolveu un proceso exemplar de modernización e investimentos para asegurar o respecto á normativa ambiental.

A dirección da compañía, que se refire á planta de celulosa de Pontevedra como «biofábrica», afirma que as súas instalacións operan hoxe «en estrito cumprimento dos límites de emisións» establecidos tanto na súa autorización ambiental integrada como na lexislación do sector, e defende que a empresa as monitorea periodicamente, que desenvolveu melloras tecnolóxicas para reducir a súa «pegada atmosférica» e que o plan que denomina «Cero Olor» tería logrado reducir o ano pasado as emanacións hediondas do complexo ao seu mínimo histórico.

Ademais, sostén que as praias situadas nas proximidades de Lourizán «contan coa distinción de bandeira azul, que certifica a calidade da auga, a seguridade e a xestión ambiental». «En 2025, a Ría de Pontevedra conseguiu 27 bandeiras azuis, sendo, despois de Alacante, a provincia con maior número» delas, argumentan fontes da empresa.

Para Antón Masa, con todo, eses argumentos camuflan un greenwashing de libro, cuxo exemplo paradigmático sería precisamente usar o termo «biofábrica» para referirse a unha industria tremendamente daniña. Segundo a APDR, ademais de contar co apoio da Xunta do PP e dos medios públicos autonómicos, a firma tamén inviste en axudas e subvencións para «branquear a súa imaxe» atraendo a prensa privada local e rexional e a colectivos sociais, asociacións veciñais, entidades culturais, clubs deportivos infantís, xuvenís e de adultos… «É de tolos, chegan a todas partes: ás veces ves xogar dous equipos de fútbol de críos que levan camisetas de diferente cor porque son de clubs distintos pero que locen a mesma publicidade e o mesmo logo: Ence», resume o portavoz da asociación.

A versión da empresa

En xullo pasado, varios medios informaron de que entre 2013 e 2014 a empresa pagara 116.000 euros ao despacho fundado por Cristóbal Montoro, exministro de Facenda de Aznar e de Mariano Rajoy, ao que un xulgado de Tarragona investiga por recibir diñeiro de grandes empresas a cambio de impulsar, supostamente, reformas lexislativas e fiscais a conveniencia desas firmas. O pago de Ence á consultoría de Montoro realizouse só dous anos antes de que o Goberno de Rajoy prorrogara ata 2073 a concesión para que a fábrica de Lourizán seguise ocupando terreos públicos na ría, un permiso que expiraba en 2018.

Fontes de Ence admitiron que encargaron dous informes a Equipo Económico, o despacho fundado polo exministro, pero negaron calquera relación con aquela decisión. O primeiro era un estudo sobre o expediente de regulación de emprego vinculado ao peche da planta de celulosa de Huelva, e o segundo, «un acordo de asesoramento regulatorio» sobre xestión forestal en Castela e León, Castela a Mancha, Andalucía e Estremadura. «Ambos informes estaban axustados aos prezos de mercado para ese tipo de traballos», explican as citadas fontes.

A prórroga a Ence foi acordada polo Goberno de Rajoy e Montoro en xaneiro de 2016, cando exercían en funcións despois de que o PP perdera as eleccións xerais de novembro de 2015. Ao primeiro custoulle que o Concello de Pontevedra, gobernado desde 1999 polo BNG, o declarase pouco despois persoa non grata na súa vila natal. Pero o certo é que na cidade non todo o mundo estaba nin está en contra de Ence.

A empresa, que asegura que a súa actividade en Galicia proporciona máis de 9.000 empregos directos e indirectos, dá traballo a unhas 800 persoas na fábrica de Lourizán, que son á súa vez soporte doutras tantas familias que defenden desde hai anos a viabilidade da factoría e que tamén adoitan dar resposta propia ás convocatorias de veciños e ecoloxistas pedindo o seu peche. En 2021, os traballadores volveron mobilizarse despois de que a Audiencia Nacional anulara a prórroga da concesión tras os recursos da APDR, o Concello e Greenpeace.

«O discurso ambientalista é unha farsa, a fábrica cumpre todos os estándares que establecen as leis. Que se podería mellorar a situación? Claro que si, como en todo. Pero dentro do noso sector, somos exemplares», subliña Omar Vázquez, secretario comarcal de CCOO Pontevedra e do comité de empresa de Ence. Afirma que os traballadores non defenden a dirección da compañía, senón o medio de vida das súas familias: «Non é unha loita pola empresa, senón polos nosos empregos, oxalá nos tratasen co mesmo respecto que ao medio ambiente», sinala.

«Desmáns»

Vázquez admite que os «desmáns» do pasado lastraron a imaxe da fábrica, e apura á empresa para investir en máis melloras que eliminen definitivamente os malos cheiros e optimicen a depuración de residuos, aínda que estes cumpran agora plenamente coa lexislación ambiental. Pero nega que a factoría sexa a única responsable da contaminación da ría, nin da acelerada eucaliptización de Galicia: «A culpa é da ausencia dunha regulación forestal que impida o monocultivo», alega.

Durante dous anos, desde que a Audiencia Nacional anulou a prórroga concedida por Rajoy, pareceu que asomaba o principio do fin da pasteira de Lourizán. Pero foi un espellismo que durou ata febreiro de 2023, cando o Tribunal Supremo revogou aquel fallo atendendo aos recursos da empresa. O pasado 26 de xullo, o mesmo tribunal fallou contra a última apelación da APDR, que acaba de responder instando a nulidade de todas as actuacións porque, a xuízo da asociación, os tribunais non se pronunciaron ata o de agora sobre todas as irregularidades de fondo que eles denunciaban.

Mentres tanto, Ence segue onde estaba, no mesmo lugar onde a proxectou o franquismo hai 70 anos, e, de momento, con permiso para permanecer na ría de Pontevedra case medio século máis. Antón Masa, o portavoz da asociación que agrupa a contestación social contra a fábrica e que constitúe o movemento ambientalista máis lonxevo de Galicia, asegura que eles tampouco se renden: «Aquí seguimos. A loita continúa».