A Coruña.- O incendio que matou polo menos 12 persoas en Almería e deixou outras 8 feridas e 23 non localizadas devolveu unha imaxe que en Galicia aínda se le como recente e que tamén provoca dor e desolación: lapas avanzando sen control, veciños evacuados a fume de carozo arrastrando aveños e mascotas, vivendas calcinadas, gando asfixiado polo fume e un dispositivo de emerxencia obrigado a reaccionar ante un lume que supera con fartura a capacidade de resposta. Para Xulio Saiáns, bombeiro forestal nas Pontes (A Coruña), a escena non é unha excepción afastada, senón un aviso serio. «Existe o risco certo de que volva pasar noutro sitio. Traxedias así están moito máis preto do que pensamos», explica.

Galicia, a comunidade que máis padece os incendios forestais, afronta unha nova tempada de alto risco despois dun verán de 2025 especialmente duro, con lumes que arrasaron miles de hectáreas na provincia de Ourense e no Bierzo leonés e que chegaron a afectar a núcleos habitados completos. Meses despois, os profesionais que traballan sobre o terreo denuncian que as medidas preventivas seguen sendo insuficientes e que o modelo continúa demasiado centrado en apagar incendios cando xa alcanzaron grandes dimensións.

«Non se fixo nada, absolutamente nada, o mesmo que desde hai anos. E non podemos esperar resultados diferentes se seguimos facendo o mesmo», resume Xosé Santos, naturalista, axente forestal desde 1986 ata a súa recente xubilación e membro do Consello Forestal de Galicia. Ao seu xuízo, o problema non é unicamente a falta puntual de medios durante unha emerxencia, senón un modelo que durante décadas priorizou a extinción fronte á prevención.

Desequilibrio orzamentario

Santos sostén que Galicia, onde ardeu entre o 40% e o 50% da superficie queimada en España na última década, segundo as fontes, mantén unha distribución orzamentaria desequilibrada. «Todo se aposta á extinción», explica. «Hai 50 anos, cando o orzamento se repartía nun 70% para extinción e un 30% para prevención, xa se falaba de que había que aumentar a participación desta última. Pero hoxe estamos peor: máis dun 90% dedícase a extinción e menos dun 10% a tarefas preventivas». Para este axente forestal, a consecuencia é un sistema preparado para responder ao lume, pero non para reducir as condicións que permiten que se converta nunha catástrofe.

A Xunta defende, con todo, que o Plan de prevención e defensa contra os incendios forestais de Galicia (Pladiga) 2026 incorpora novas ferramentas para mellorar a anticipación e a resposta. O presidente da Xunta, Alfonso Rueda, defendeu que o obxectivo é «seguir avanzando na prevención e na loita contra os incendios forestais» mediante un dispositivo «máis preparado, máis coordinado e máis eficaz».

Xulio Saiáns, bombeiro forestal. «Existe o risco certo de que o de Almería volva pasar noutro sitio. Traxedias así están moito máis preto do que pensamos»

Entre as novidades anunciadas pola Xunta figuran novos mecanismos de detección, o reforzo dos sistemas de vixilancia e unha maior integración de ferramentas tecnolóxicas para identificar antes os lumes. A Administración autonómica sostén que Galicia conta cun dispositivo preparado para afrontar situacións extremas e lembra que a planificación inclúe tanto prevención como extinción, coordinación con outras administracións e colaboración cos corpos de emerxencia.

Pero as organizacións profesionais cuestionan que esas medidas tecnolóxicas vaian acompañadas dunha estratexia preventiva suficiente sobre o territorio. A Confederación Intersindical Galega (CIG), maioritario na comunidade e tamén na función pública autonómica, denuncia que o Pladiga 2026 mantén conxelado o persoal propio e profunda na externalización de parte do operativo de alto risco. Zeltia Burgos, portavoz da organización sindical, reclamaba hai poucos meses un cambio de modelo e advertía de que «non se pode seguir improvisando cada verán» ante unha realidade marcada por incendios cada vez máis intensos.

Execución de contratos

A CIG tamén criticou que aínda se estean executando hoxe contratos relacionados coa retirada de biomasa que correspondían á tempada de 2025, e con actuacións preventivas cando a campaña de risco xa está en marcha. Para o sindicato, esa planificación demostra unha falta de anticipación e un problema estrutural: a prevención non pode concentrarse nos meses previos ao verán, senón que debe desenvolverse durante todo o ano.

Saiáns, delegado do sindicato, coincide nesa crítica. «Non houbo novidades en materia preventiva. Séguense aplicando de forma acrítica estratexias que non funcionan, fórmulas caducas que xa non serven para a magnitude dos incendios aos que nos enfrontamos», sostén. O bombeiro forestal pon de exemplo a promesa da Xunta, tras os incendios de Ourense, de que limparía de combustible [el usa esa palabra, non «vexetación seca» nin «biomasa»] as franxas de protección nas vías de acceso a núcleos de poboación de menos de 10.000 habitantes. Asegura que esa actuación non se completou e que o problema continúa recaendo sobre pequenos concellos con poucos recursos que non teñen capacidade para resolvelo.

O profesional insiste ademais en que Galicia necesita «un medio rural vivo e habitado», non despoboado e do que se expulsa ás xeracións novas pola ausencia de oportunidades laborais e vitais, o peche de servizos educativos e sanitarios… Ao seu xuízo, o abandono do territorio, a acumulación de combustible e a falta de xestión forestal xeran unhas condicións que favorecen a propagación rápida do lume. «A campaña deste ano pinta mal», advirte, pola escasa humidade acumulada tanto na vexetación como no combustible forestal: follas, restos de madeira e vexetación baixa seca que fan de gasolina ante o menor chispazo.

Un dos debates centrais é precisamente o concepto de prevención. Para Xosé Santos existen tres niveis: medidas activas, como as restricións de uso do lume; medidas pasivas, como a planificación territorial, o modelo forestal, a xestión de biomasa ou as infraestruturas de defensa; e medidas interactivas, relacionadas coa educación ambiental e a análise crítica e con perspectiva histórica do que xa ocorreu. Na súa opinión, Galicia non avanzou suficientemente en ningunha delas despois dos incendios do pasado ano. «Non se fixo unha análise seria do que ocorreu o verán de 2025, das causas de fondo e dos erros», afirma.

Debate político

Santos critica tamén que parte do debate político se centre na existencia de supostas tramas organizadas de incendiarios. «O recurso dalgúns políticos de acudir a esas supostas redes de terroristas pirómanos para explicalo é sinxelamente unha vergoña», sostén, porque considera que despraza a atención dos factores estruturais que explican a magnitude dos incendios.

Alfonso Rueda: «O obxectivo é seguir avanzando na prevención e na loita contra os incendios forestais cun dispositivo máis preparado, máis coordinado e máis eficaz»

Os profesionais alertan alén das carencias materiais e de formación do dispositivo humano antiincendios. Saiáns lembra que os lumes actuais son máis perigosos e intensos que os de hai décadas e que os equipos xa non só combaten lapas: tamén deben protexer a poboación civil, desaloxar aldeas, coordinar dispositivos de emerxencia… «Non se pode contratar en precario a brigadistas temporais sen experiencia e non darlles formación, é unha barbaridade», apunta.

O bombeiro recoñece a importancia da tecnoloxía —cámaras, drons, vixilancia por satélite—, pero insiste en que a primeira resposta segue dependendo das profesionais que loitan en primeira liña contra as lapas. «As primeiras 48 horas son esenciais para poder conter un incendio e que non se converta nunha catástrofe», explica. Unha diferenza que, nun verán de altas temperaturas e seca extrema, pode separar un lume controlable dunha traxedia que supere toda capacidade de extinción.