Alba Tomé (Vilagarcía de Arousa, 1996) é escritora e comunicadora audiovisual especializada en xornalismo, e quedou finalista do premio Illa Nova da Editorial Galaxia coa súa primeira novela, As Humidades, un retrato da violencia machista e de como o esnaquiza todo cando se institucionaliza a nivel familiar, social e político. Tomé, que traballou en Galicia en medios como Público, Luzes e GCiencia, mudouse a Madrid en 2021 para traballar en comunicación política no Congreso dos Deputados. Actualmente coordina a comunicación do Instituto de Estudos e Desenvolvemento de Galicia (IDEGA) e desenvolve proxectos culturais por conta propia.

A súa novela narra episodios de malos tratos machistas infantís –«Escribo, xogo, río, pero morro de dor», di unha dos seus personaxes–, que lle serven para reflexionar sobre a opresión machista case institucionalizada. Sucedéronlle a vostede os episodios que narra neses dous ámbitos, o familiar e o político? Non é unha novela autobiográfica, é autoficción. Parto de feitos biográficos, de cousas desagradables que me pasaron na vida, e lévoas ao límite, fantaseo con elas e explóroas desde outro punto de vista. Quizais para tentar entendelas.

Que a inspirou para escribila? Verá, eu quería indagar na comparación entre as figuras do pai e do Estado, entre a persoa que te goberna na casa e a institución que te goberna como cidadá. De feito busquei estudos filosóficos e indaguei nas escritoras anarquistas, porque sabía que Emma Goldman algo tratara respecto ao seu pai. Pero non atopei moito máis. Eu quería investigar sobre esa dobre opresión que sufrimos e decidín enfocalo á miña maneira, de forma ficcionada, novelada.

Vostede pertence a unha xeración que se educou nun discurso institucional de rexeitamento ao machismo pero que aínda ten que saír á rúa para reclamar que ese discurso se faga efectivo. «A primeira vez que vin facer política foi cando a miña avoa lle lanzou un cunco de leite ao meu pai á cabeza», di a primeira frase do libro. Esa frase escribina cando estaba en Madrid, hai anos, co primeiro parágrafo ou o comezo do último capítulo, creo lembrar. Pero non seguín porque a política e o xornalismo non che deixan moito tempo para os teus propios proxectos, e despois de dez horas sentada fronte ao computador non tiña forzas para poñerme a teclear ao chegar á casa. Ademais, vivía en Madrid e Madrid non me inspira en absoluto. Pero a historia que quería contar obsesionábame, non pensaba noutra cousa, tiña que sacala de min… Así que aparquei o meu emprego no xornalismo e dediqueime á novela coma se fose un traballo.

«Quería indagar na comparación entre as figuras do pai e do Estado, entre a persoa que te goberna na casa e a institución que te goberna como cidadá».

Vostede é activista feminista desde hai tempo e xornalista de profesión, e traballou aos dous lados do oficio, quero dicir nos medios e nos gabinetes de prensa. Cre que existe un compromiso feminista no xornalismo ou é simplemente palabrería? Ambas. Tanto a nivel xornalístico como no mundo político búscase agora que os equipos de comunicación teñan unha perspectiva de xénero. Non podo evitar pensar que no partidismo ocorre pola intención de quedar ben de portas cara a fóra, unha sorte de escudo protector. Porque de portas cara a dentro xa vemos o que está a pasar. Mesmo en partidos que abandeiran o feminismo e nos que non deixan de saír casos de acoso sexual. En canto ao xornalismo nos medios, creo que si hai unha certa intención por crear e difundir información con perspectiva de xénero grazas á presión feminista. Por suposto, na prensa que non está dirixida por fascistas.

As mulleres da súa novela, entre elas a bisavoa do seu protagonista, son vítimas de violencia machista, pero non aparecen como suxeitos pasivos, como adoita suceder cando o xornalismo fala de casos reais, senón que as debuxa como verdadeiras heroínas. Non cre que é necesario difundir esa épica das vítimas? Non tiña intención en absoluto por retratalas como tales, ao contrario. Apaixónanme os personaxes erráticos, porque erráticas somos as persoas. O ideal sería vivir nun mundo no que non existisen heroínas, no que ninguén teña que ser considerado un heroe por sobrevivir, tampouco as mulleres. Para min, a miña bisavoa era unha heroína, claro, porque na época na que lle tocou vivir era capaz de dar un golpe na mesa e dar a súa opinión, ou namorar e volver casar tras enviuvar sen importarlle o que puidesen dicir na súa aldea. Pero o ideal sería que a igualdade estivese tan integrada nas nosas vidas que non fixesen falta capas nin loureiros, que nin sequera o feminismo fose unha loita. Que o mundo fose un espazo seguro para nós, que non tivésemos que pelexarnos por isto e simplemente gozar.

Á marxe desa bisavoa, as protagonistas da novela son dúas nenas ás que resulta difícil non identificar como heroínas. Simplemente quería explorar como vive unha nena a violencia machista. Quero dicir, que está a aprender deses comportamentos tan agresivos e tan violentos dun pai? Repite esas condutas? Ou aprende que se trata de algo malo? Aprovéitase da violencia para responder con ela? Interésanme as nenas violentas. Pregúntomo como feminista, tamén, despois de tantos anos… A pedagoxía deixeina atrás.

Que cre que está a suceder? Algo estamos a facer mal e algo fai mal o Estado para que se siga asasinando e agredindo a mulleres, para que siga habendo tantos casos de abuso infantil cando en teoría existen leis garantistas, non? Inevitablemente, pregúntaste se se cadra non teriamos que ser violentas tamén. Que pasaría se as 40 ou 50 mulleres asasinadas ao ano fosen homes brancos asasinados por inmigrantes? Consideraríase unha crise de Estado! É a historia de sempre. Por unha banda, a vida das mulleres, o benestar das mulleres, non importa o mesmo que a vida e o benestar dos homes. E, por outra, asústalles cando sinalamos directamente que os agresores non son ese home fantástico escondido entre as matogueiras pola noite, senón os homes da nosa familia ou de contornas próximas. A violencia parte deles, non do que vén de fóra, como lles gusta dicir.

«O ideal sería que a igualdade estivese tan integrada nas nosas vidas que non fixesen falta capas nin loureiros, que nin sequera o feminismo fose unha loita»

Fáltalle algo ao activismo? Falta activismo de rúa. O activismo feminista trasladouse en parte á esfera dixital, o que me parece normal e ata marabilloso, pero está a perderse o activismo de rúa, o estar de xeito conxunto, reunirnos, contarnos as nosas experiencias, intercambiar libros, debater… É unha pena, e ademais un tanto para o Estado capitalista que nos quere individualizados, non en comunidade. Eu pertenzo a unha pequena asociación de Vilagarcía na que seguimos apostando por que non se perda isto.

Falando da ría de Arousa, na novela descríbea vostede case como outro personaxe. Que significado ten para vostede toda esa contorna persoal? Vilagarcía é a cidade que me fixo a persoa que son. Alí está toda a miña vida. Quizais non entendín o amor que sinto pola ría de Arousa ata que marchei traballar a Madrid. O seu cheiro, a súa xente, a maneira na que falamos… Baixas do tren vindo de Madrid e asolágate un cheiro a mar máxico… Era inevitable que a novela tivese Vilagarcía como escenario. Débolle todo, incluídas as profesoras de Literatura ou Historia da ESO que me dicían: «Alba, ti vaste a dedicar a escribir», cando escribía poemas escolares. O territorio no que creces acaba por definirte, e todo iso é o que me trouxo aquí.

Empezou a escribir escribindo poesía, segue facéndoo? Non, a poesía só me sae cando estou tremendamente destruída.

Entón, mellor que non. Non é tan grave, a escritura en formato poesía só me sae cando toquei fondo, e como a verdade é que non adoito estar tan mal, pois non a escribo tanto.

A súa novela ten un leve punto de humor, de vinganza infantil. Eu creo que a vinganza é marabillosa.

Dous dos personaxes do libro fan unha especie de xogo de sinestesia, identificando cores con obxectos, situacións, persoas, emocións… De verdade o Congreso dos Deputados é marrón? Supoño que darlle esa cor ten moito que ver cunha época determinada, cun lugar no que, se se me permite, hai moita merda, putrefacción, maneiras de facer política que eu descoñecía e que só descobres cando estás dentro.

Tamén fai unha descrición moi dura dos políticos e políticas de esquerda, da antiga e da nova, da hipocrisía subxacente aos principios e valores que din defender. Non sei se algúns dos seus excompañeros van sentirse cómodos nesa descrición. Falo de maneiras paternalistas, agresivas e opresivas… Volvemos ás figuras do Estado e do pai, do gobernador. No meu caso, acabei por non estar nada cómoda en Madrid e vino todo bastante desesperanzador. Non crin en ningún proxecto. Profesionalmente foi toda unha experiencia, imaxínese chegar ao Congreso con 23 ou 24 anos, ver o seu funcionamento desde dentro, as truques, as negociacións, as estratexias… Foi unha aprendizaxe, si, pero vivín situacións que non querería volver vivir. Se estas situacións me ocorren agora actuaría doutra maneira, pero era máis nova e aferreime ás ganas de traballar ante todo. Non, non volvería traballar en política.

O activismo feminista trasladouse en parte á esfera dixital, o que me parece normal e ata marabilloso, pero está a perderse o activismo de rúa

Vostede xogaba a ese xogo de pequena? Ao de identificar cores con emocións, conceptos? A verdade é que non.

E atreveríase a facelo agora? Veña.

Política. Amarelo.

Vinganza. Vermello.

A ría de Arousa. Azul.

Galicia. Azul.

Humidade. Negro.