A Coruña.- A organización ambientalista Ecoloxistas Galiza Atlántica e Verde (EGAV) presentou varias denuncias ante distintos departamentos da Xunta de Galicia e ante o Servizo de Protección da Natureza (Seprona) da Garda Civil alertando das emisións á atmosfera de po tóxico procedente do depósito de lodos vermellos no que a empresa Alúmina Española SA, propiedade da multinacional estadounidense Alcoa e dedicada á produción de aluminio e alúmina, leva décadas vertendo os residuos industriais da súa actividade nos municipios lucenses de Cervo e Xove.

A asociación, que na súa denuncia ante a Dirección Xeral de Calidade Ambiental da Xunta de Galicia acusa a empresa dun delito continuado contra o medio ambiente, alerta de que eses residuos, clasificados como perigosos por algunhas das súas propiedades nocivas, deberían contar cunha categoría de perigosidade aínda maior cando, a causa da calor e da seca, pasan do seu estado húmido a po en suspensión e o vento os arrastra nunha zona que conta con varios núcleos de poboación habitados.

EGAV achegou á súa denuncia varios vídeos e fotografías do vento levantando o po vermello sobre a balsa, construída sobre unha meseta elevada a uns centos de metros do Cantábrico, así como dos danos que, segundo asegura, provocou en bosques e plantacións próximas e mesmo afastadas da planta. Noutras ocasións, tamén achegaron material gráfico de estradas tinguidas de vermello e acuíferos contaminados cando as chuvias arrastran o po.

Alúmina a partir da bauxita

Os chamados lodos vermellos son o residuo resultante do proceso industrial de obtención de alúmina a partir da bauxita. En San Cibrao, Alcoa xestiona unha instalación construída en 1979 para almacenar este material e asociada ao seu complexo industrial, que inclúe a refinería de alúmina, a planta de aluminio e outras infraestruturas.

A denuncia de EGAV apóiase nunha intervención pública da xefa de planta de Alcoa durante unha charla celebrada o pasado 28 de maio para presentar o plan de emerxencia exterior do depósito. Segundo recolle a asociación a partir dunha gravación da súa intervención, a responsable da compañía tería recoñecido que o vento pode levantar partículas da superficie dos lodos e que as medidas aplicadas ata agora non lograran eliminar completamente eses episodios.

«Coa gran superficie que temos cuberta de lodo, loxicamente, se hai vento, vaise levantar algo de po. Somos conscientes», recolle a denuncia citando a xefa de planta, quen tamén explicou que manter toda a superficie húmida de maneira permanente sería inviable porque requiriría uns 2.000 metros cúbicos de auga por hora, unha capacidade que a propia compañía considera fóra das súas posibilidades actuais.

A discusión céntrase na clasificación de perigosidade dos residuos. Os barros vermellos almacenados na balsa están cualificados como HP4 (irritantes, poden causar lesións cutáneas e oculares) e HP8 (corrosivos, poden causar lesións graves e destruír tecidos). HP son as siglas en inglés de hazardous properties, propiedades perigosas, segundo o estándar da lexislación europea. Segundo a asociación, se o lodo seca e o barro se converte en po, que é o que sucedeu e segue sucedendo desde hai anos en épocas de moita calor, a súa perigosidade aumenta e os residuos, segundo a normativa comunitaria, deberían cualificarse ademais como HP5 (toxicidade específica en determinados órganos, especialmente os pulmóns, por inhalación) e HP7 (canceríxenos, poden provocar cancro ou aumentar a súa incidencia).

Dispersión no ambiente

A asociación sostén que as condicións que permitían excluír esas categorías non se cumpren porque a propia existencia de po demostraría que o material pode dispersarse polo aire. E que, tendo en conta as novas cualificacións, a empresa estaría obrigada a reforzar as medidas de seguridade ambiental e a renovar os seus plans de xestión, de riscos laborais e de emerxencias, ademais de advertir á poboación e ás autoridades do risco ambiental e para a saúde pública.

Nery Díaz, presidenta de EGAV, asegura que o episodio actual non é illado. «Esta é unha máis. Levamos anos denunciando cada episodio de po tóxico, son constantes e recorrentes», afirma. A asociación sostén que comunicou situacións similares en 2023, 2024, 2025 e 2026 ante distintos organismos —o Seprona e as consellerías de Medio Ambiente, Sanidade, Medio Rural e Industria—, e reclama unha investigación sobre os posibles efectos ambientais e sanitarios.

Alcoa asegura que está «implementando todas as medidas que lle foron esixidas polas administracións públicas e medidas adicionais para evitar a dispersión de po».

«O que está sucedendo é unha barbaridade, e a inacción das administracións, sobre todo da Xunta, é incomprensible», afirma Díaz, que relaciona a presenza de po con danos no contorno da balsa, esixe que se avalíe o posible impacto sobre a poboación e afirma que a súa asociación dispón de informes que demostrarían que a incidencia de determinadas enfermidades na comarca é moi superior á media, e que as explotacións agrícolas e gandeiras de carácter familiar da zona tamén resultan afectadas.

Un dos exemplos da gravidade do problema é o de Andrea González Río, que ata 2023 era propietaria de Tropic Gaia, unha empresa que explotaba unha granxa ecolóxica situada na parroquia de Morás, en Xove, a poucos quilómetros do complexo industrial. Cultivaba froitas como pitaias, physalis, amorodos e kiwis, e elaboraba marmeladas artesanais que chegaron mesmo ao comedor de empresa de Inditex en Arteixo. Tamén participaba en programas formativos para escolares que visitaban a súa explotación periodicamente para coñecer os métodos da agricultura ecolóxica.

«Arruináronme a vida»

Un día de outubro de 2023, despois de varias xornadas de calor, seca e vento, Andrea descubriu que o po avermellado atravesara as mallas dos seus invernadoiros e arrasara os seus cultivos. Tras denunciar os feitos ante o Seprona, as análises detectaron metais pesados e tóxicos como arsénico, cadmio, mercurio, chumbo e aluminio nas plantas e na terra. A Xunta prohibiu posteriormente a comercialización dos seus produtos e Andrea acabou pechando a explotación despois de que novas análises confirmaran meses despois que a súa granxa seguía contaminada.

«Arruináronme a vida», lamenta hoxe, tras recoñecer que aínda non se recuperou emocionalmente de todo aquilo. Está preparando oposicións e demandou a Alcoa polos danos ocasionados. A vista oral do proceso xudicial que abriu coa súa demanda está prevista para o próximo 27 de febreiro, un día antes do seu 40 aniversario. Segundo explica, a empresa sostén na súa resposta á demanda que o po que arruinou a súa empresa non procedía do depósito de lodos situado nas proximidades da súa granxa, senón da area procedente do Sáhara, en África, a 2.000 quilómetros da súa aldea.

Alcoa, que matizou que non valora o caso de Andrea porque nunca o fai con procedementos xudiciais en curso , si nega de forma contundente a denuncia dos colectivos ambientalistas e asegura que o depósito cumpre «a normativa de xestión do residuo da instalación, en consonancia co establecido polas autoridades públicas competentes».

«Alcoa está implementando todas as medidas que lle foron esixidas polas administracións públicas e medidas adicionais para evitar a dispersión de po, e en particular, as establecidas na declaración de impacto ambiental e nas autorizacións pertinentes», defenden esas fontes. A empresa lembra que se trata dunha instalación autorizada, con todos os permisos sectoriais necesarios, e que conta cunha declaración de impacto ambiental favorable emitida pola Xunta en outubro de 2024.

Sobre a presenza de po, a multinacional explica que reforzou as medidas de control. O depósito, afirman fontes da dirección, dispón de «63 aspersores automáticos para a humidificación do perímetro», ademais da rega continua dos viais mediante camións cisterna e o uso dun produto aglomerante antipo. Engade que conta cunha rede de medición en liña e un sistema de videovixilancia para controlar o po e outros indicadores de perigo.

A empresa nega que exista risco para a saúde

A compañía nega que exista risco para a saúde dos veciños e subliña que «o residuo de bauxita de Alcoa almacénase en instalacións especializadas que cumpren e en moitos casos superan a normativa vixente». Tamén asegura que o redeseño dos diques previsto para a ampliación do depósito incrementa a seguridade seguindo referencias internacionais para este tipo de instalacións.

Esa ampliación da balsa tamén xerou controversia. O proxecto contempla elevar o dique principal do depósito desde os 100 ata os 104 metros nunha fase actualmente en execución, para continuar posteriormente ata os 110 metros, aumentar a súa capacidade e prolongar a vida útil da refinería. Alcoa defende que se trata dunha actuación necesaria e autorizada, pero os colectivos ambientalistas cuestionan os riscos asociados a seguir aumentando o volume de residuos almacenados na instalación.

Nery Díaz, presidenta de EGAV: «Levamos anos denunciando cada episodio de po tóxico, son constantes e recorrentes»

A Xunta de Galicia non quixo achegar valoración ningunha sobre a denuncia de EGAV nin sobre se existe un risco ambiental ou para a saúde pública. Luzes-Público solicitou unha resposta á Consellería de Medio Ambiente e Cambio Climático do Goberno de Alfonso Rueda, dirixida por Ángeles Vázquez, pero o departamento evitou dala e remitiu calquera pregunta á Consellería de Economía e Industria, encabezada por María Jesús Lorenzana.

Medio Ambiente explicou a este diario, que lle consultou expresamente polos riscos ambientais, que as competencias sobre o depósito corresponden á Dirección Xeral de Planificación Enerxética e Minas e non á Dirección Xeral de Calidade Ambiental e Sustentabilidade. No momento no que rematou de redactarse este artigo, o departamento de Lorenzana tampouco respondera.

O Sergas non se pronuncia

Luzes-Público tamén se puxo en contacto co Servizo Galego de Saúde (Sergas), dependente da Consellería de Sanidade, que dirixe Antonio Gómez Caamaño, para coñecer se a Dirección Xeral de Saúde Pública ten coñecemento da denuncia e se realizou algunha avaliación sobre posibles riscos para a poboación. A petición dirixíase especialmente a saber se existen actuacións relacionadas coa protección da saúde ante posibles episodios de contaminación ambiental, unha competencia do citado departamento, pero o Sergas tampouco ofreceu resposta.

A contorna do depósito afecta unha zona na que residen milleiros de persoas. Os municipios de Xove e Cervo suman arredor de 7.500 habitantes empadroados durante o inverno, segundo o Instituto Galego de Estatística; a comarca da Mariña Occidental, onde se sitúan, supera os 25.000 habitantes e, se se incorporan as comarcas próximas da Mariña Oriental e Ortegal, a poboación supera as 50.000 persoas. Nun radio aproximado de 50 quilómetros arredor do depósito de Alcoa viven unhas 75.000 persoas, unha cifra que se multiplica durante os meses de verán coa chegada de visitantes e turistas.

Este diario tamén intentou recadar a opinión dos alcaldes de Xove e Cervo, José Demetrio Salgueiro Rapa e Dolores García Caramés, ambos do Partido Popular, ou dalgún dos seus voceiros municipais. Ningún respondeu ás reiteradas chamadas, mensaxes e correos electrónicos enviados por Público-Luzes durante a elaboración desta información.