A Coruña.- Xosé Neira Vilas (Gres, Vila de Cruces, Pontevedra, 1928–2015) volverá estar no centro da cultura galega máis dunha década despois do seu falecemento. A Real Academia Galega (RAG) anunciou que o escritor será a figura homenaxeada no Día das Letras Galegas de 2027, unha elección que recoñece a traxectoria dun autor que converteu as vidas de labregos, nenos de orixe humilde e migrantes en material literario. A Academia destacou particularmente a importancia de Memorias dun neno labrego, o libro que lle deu voz a Balbino, o neno que, procedente dunha contorna de pobreza e inxustiza social, describiu unha Galicia que durante décadas case non aparecía na literatura escrita.

Neira Vilas faleceu en 2015, aos 87 anos, na súa casa na aldea de Gres, o lugar que moldeou a súa infancia e ao que regresou tras unha vida marcada pola migración. A historia da súa vida resume gran parte da Galicia do século XX: a daquelas persoas que naceron nunha aldea, sufriron pobreza, cruzaron o océano e mantiveron viva a súa identidade cultural lonxe de casa.

Migracións

Nacido en 1928 nunha familia de labradores, experimentou desde moi novo as duras realidades da vida rural que máis tarde aparecerían nos seus libros. Esa experiencia, marcada polas inxustizas de Galicia antes das migracións masivas das décadas dos 40, 50, 60 e 70, acabaría por converterse nunha das narrativas máis recoñecibles da literatura galega. Publicado en 1961, Memorias dun neno labrego converteuse nun fenómeno editorial e nun retrato colectivo dunha xeración que medrou atrapada entre a falta de oportunidades e o desexo de fuxir.

Balbino non era simplemente un personaxe literario: representaba miles de nenos que viviron unha realidade semellante. A frase inicial do libro –«Eu son Balbino. Un rapaz de aldea»– gravouse na memoria cultural de Galicia porque encapsulaba a voz daqueles que durante moito tempo foran apartados das narrativas oficiais. Permitiu que unha historia profundamente local acadase unha dimensión universal ao falar da dignidade daqueles que apenas tiñan voz.

«Termou da riqueza léxica que habitaba no galego popular. Fixo da lingua oral da aldea unha lingua literaria digna, profundamente expresiva e fermosa, afastada de artificios, mais viva e natural».

A RAG destacou específicamente esta conexión entre a escrita de Neira Vilas e a fala. O comunicado da Academia subliña que o autor «termou da riqueza léxica que habitaba no galego popular» e que «fixo da lingua oral da aldea unha lingua literaria digna, profundamente expresiva e fermosa, afastada de artificios, mais viva e natural».

A súa propia vida estivo marcada pola experiencia da migración. En 1949 marchou a Bos Aires e implicouse na vida cultural da diáspora galega. Alí, participou en iniciativas para defender a lingua e coñeceu figuras clave da comunidade do exilio e dos círculos culturais republicanos. Anos despois, trasladouse a Cuba, onde desenvolveu unha parte significativa do seu traballo como escritor, xornalista e investigador da migración galega.

Dende lonxe

Foi dende lonxe dende onde escribiu boa parte da súa obra máis significativa. Para Neira Vilas, a migración non era simplemente un recurso literario, senón unha experiencia que cambiou a súa vida. Os seus libros capturaron a nostalxia, as penurias e tamén a capacidade organizativa dunha comunidade galega espallada pola metade do mundo. A súa ficción inclúe tanto os que marcharon como os que se quedaron – as dúas caras da mesma historia colectiva que moldeou Galicia ao longo do século XX.

Deixou unha profunda pegada en Cuba. Vivíu alí durante décadas con Anisia Miranda, tamén escritora, e xuntos promoveron proxectos culturais como a editorial Follas Novas, unha iniciativa dedicada a promover a literatura galega e vinculada á comunidade de migrantes. Unha parte vital do seu legado tamén permaneceu na illa. Aínda hoxe, os seus libros pódense atopar nalgunhas librarías cubanas, incluído Pescadores galegos na Habana, unha obra deliciosa na que relata as historias de mariñeiros, obreiros e migrantes que cruzaron o Atlántico en busca dunha vida mellor.

Son relatos que semellan imposibles para quen non coñeza a magnitude desa diáspora: historias de sacrificio, solidariedade, enxeño e supervivencia, protagonizadas por homes e mulleres que axudaron a forxar a diáspora galega. Neira Vilas escribiu sobre elas porque el mesmo formaba parte desa historia.

A súa obra abrangue diversos xéneros: novelas, contos, ensaios, literatura infantil e obras de reconstrución histórica. Ademais de Memorias dun neno labrego, publicou obras fundamentais como Cartas a Lelo, Aqueles anos do Moncho, Xente no rodicio, Querido Tomás e Historias de emigrantes– obras nas que regresou unha e outra vez aos grandes temas que marcaron a súa vida: a infancia, a desigualdade, a identidade nacional galega e a experiencia de deixar a terra natal.

Orixinalidade propia

A súa literatura dialoga coa doutros grandes narradores galegos como Álvaro Cunqueiro, Eduardo Blanco Amor e Carlos Casares, entre outros, pero mantén unha orixinalidade propia: a capacidade de escribir a historia desde a perspectiva de quen formou parte dos propios acontecementos que relata.

Rosalía de Castro, Castelao, Manuel Antonio, Otero Pedrayo, Ricardo Carvalho Calero e María Mariño, entre outros, foron algúns dos homenaxeados no Día das Letras Galegas en anos anteriores. O Día das Letras non é meramente unha celebración literaria: tamén é unha vindicación dunha lingua que durante séculos ocupou unha posición secundaria nos ámbitos oficiais e que atopou na literatura unha ferramenta de resistencia cultural.

«Memorias dun neno labrego» converteuse nun fenómeno editorial e nun retrato colectivo dunha xeración que medrou atrapada entre a falta de oportunidades e o desexo de fuxir.

A elección de Neira Vilas tamén pon de relevo, unha vez máis, o desequilibrio de xénero na historia do Día das Letras Galegas. A gran maioría dos homenaxeados ata a data foron homes, unha realidade que reflicte as desigualdades históricas no acceso das mulleres aos espazos de recoñecemento cultural. En 2026, a homenaxeada foi Begoña Caamaño, unha autora comprometida coa memoria, o feminismo e a renovación da narrativa galega, pero a disparidade acumulada na lista dos homenaxeados do 17M continúa revelando un claro sesgo de xénero.

A propia obra de Neira Vilas ofrece un vislumbre desa Galicia que tamén foi moldeada por mulleres que, durante moito tempo, foron excluídas das narrativas oficiais. Nos seus libros sobre migración, atopamos nais, esposas, traballadoras e mulleres que sostiveron ás súas familias mentres os homes partían cara ás Américas. A súa literatura preserva a memoria daquelas vidas anónimas que fixeron posible a supervivencia de moitas comunidades, tanto dentro como fóra do país.

Icona cultural

Máis de 60 anos despois da publicación de Memorias dun neno labrego, Balbino segue a ser un dos personaxes máis recoñecibles da literatura galega. Xeracións de lectores viron parte da historia familiar propia neste neno de aldea.

O escritor que migrou e regresou a Galicia como icona cultural será, en 2027, honrado pola lingua á que dedicou toda a súa vida. O Día da Literatura Galega volverá poñer o foco nun dos seus grandes narradores para lembrarnos que a literatura tamén se constrúe coas voces que permaneceron en silencio durante tanto tempo: as dos campesiños, as dos migrantes, as dos nenos e todas aquelas que atoparon un xeito de ser nos escritos de Neira Vilas.