A Coruña.- Cando a asociación feminista Alecrín, unha das primeiras e máis activas de Galicia, pechou as súas portas en 2009, parte da documentación que acumulara durante décadas quedou dispersa entre institucións, bibliotecas e arquivos particulares. O mesmo ocorrera antes e volvería repetirse con outros colectivos. Carteis, pasquíns, correspondencia, revistas, fotografías, adhesivos, pancartas, corrían o risco de desaparecer silenciosamente, vítimas do paso do tempo, os cambios de sede ou o simple descoñecemento do seu valor histórico.

Vinte anos despois de iniciar un labor case detectivesco para localizar ese patrimonio disperso, o Consello da Cultura Galega conseguiu reunir unha parte substancial da memoria documental do feminismo galego nun arquivo dixital pioneiro aberto ao público e consultable en internet. A través do Centro de Documentación en Igualdade e Feminismos (CDIF), a institución puxo en marcha o fondo do Movemento Feminista Organizado en Galicia (MFOG), unha colección que xa reúne preto de 1.600 documentos procedentes de decenas de organizacións e que seguirá crecendo nos próximos anos.

A iniciativa constitúe un dos proxectos máis ambiciosos de recuperación de memoria feminista desenvolvidos en España. Pero tamén representa algo máis: o recoñecemento de que a historia do feminismo forma parte do patrimonio cultural galego e merece ser preservada co mesmo rigor que calquera outro legado histórico.

Proxecto a longo prazo

«Empezamos hai máis de vinte anos, ao advertir a necesidade de compilar toda a documentación que fora producindo o movemento feminista galego e que estaba dispersa entre institucións e, moita dela, en mans particulares», explica Mariam Mariño, técnica do CDIF e unha das persoas que participou no fondo desde os seus inicios. «Queriamos ir aos poucos, era un proxecto a longo prazo que empezou sendo un proxecto de procura de persoas, para ir atopando protagonistas e descubrindo e desempoando redes».

Aquela tarefa de localización foi o primeiro paso dun traballo que aínda continúa. Porque recuperar a memoria do feminismo organizado en Galicia non consistía unicamente en atopar documentos, senón en garantir a súa conservación e accesibilidade.

«Foi e segue sendo un traballo exhaustivo. Catalogamos, definimos e dixitalizamos documentos, desde pasquíns ata publicacións e carteis, mesmo de recuperación de pancartas, que tivemos que restaurar, pasar o ferro e fotografar», relata Mariño. A diversidade de materiais conservados permite comprender a riqueza dun movemento que se expresou a través de múltiples formatos e que converteu a comunicación e a mobilización social en ferramentas fundamentais de transformación. «Ademais», engade, «pedimos a colaboración de documentalistas e expertas en arquivo, porque queriamos que a iniciativa tivese transcendencia internacional e para iso precisabamos utilizar os estándares que se empregan nese sector».

O resultado é un fondo documental que permite percorrer medio século de historia feminista galega a través das voces dos seus protagonistas. Nel conviven boletíns internos, correspondencia, estudos, propostas lexislativas, publicacións periódicas, materiais de campañas, pancartas, adhesivos, folletos e documentos producidos por organizacións que marcaron a evolución dos feminismos galegos desde a década de 1960 ata os primeiros anos do século XXI.

Reconstruír a historia colectiva

A presidenta do Consello da Cultura Galega ata hai apenas unhas semanas, Rosario Álvarez, definiu o arquivo como «unha fiestra para coñecer a riqueza, a variedade e a intensidade dun movemento que ten un valor que vai máis aló do arquivístico e documental», e afirmou que non se trataba só de conservar documentos, senón de reconstruír unha historia colectiva que durante moito tempo permaneceu parcialmente invisibilizada.

O proxecto enmárcase en Memoria en movemento, unha liña de traballo iniciada polo Consello da Cultura Galega en 2005 para recuperar, conservar e difundir a produción documental xerada polos movementos feministas do país. Dúas décadas despois, o fondo reúne materiais vinculados a máis de 200 organizacións, unha cifra que dá conta da extraordinaria vitalidade que tivo o feminismo galego nas últimas décadas.

É esa traxectoria histórica a que explica a relevancia da iniciativa. Aínda que as reivindicacións das mulleres contan con antecedentes moito máis antigos, o movemento feminista organizado adquiriu unha nova dimensión durante a transición, cando comezaron a xurdir colectivos autónomos en diferentes cidades galegas.

Entre eles destacou a Asociación Galega da Muller, creada en 1976, unha das primeiras organizacións feministas autónomas do país. Ao seu redor articuláronse grupos locais, asembleas, coordinadoras e espazos de encontro que impulsaron campañas polo dereito ao aborto, o divorcio, a igualdade laboral ou a erradicación da violencia machista.

Importancia cultural

«O movemento feminista é o movemento máis antigo da historia da humanidade. É anterior aos nacionalismos, aos sindicalismos…», sostén Mariño. Ao seu xuízo, a historia do feminismo galego non só merece ser preservada pola súa relevancia política, senón tamén pola súa importancia cultural.

«O movemento feminista galego foi un dos máis relevantes e activos historicamente. Hai dúas revistas, Andaina e Festa da Palabra Silenciada, que foron pioneiras a nivel ibérico e atreveríame tamén a dicir que a nivel europeo», afirma. Ambas as publicacións forman parte do universo documental recuperado polo CDIF e constitúen unha mostra da capacidade do feminismo galego para xerar pensamento propio, espazos de debate e produción intelectual.

A directora do CDIF, Carme Adán, subliñou durante a presentación pública do arquivo que aquel feminismo organizado «puxo sobre a mesa preocupacións propias dunha época, como a sexualidade, o dereito para decidir sobre o noso corpo, o traballo digno ou o divorcio, e foi profundamente antimilitarista». Os documentos conservados permiten seguir o rastro de todas esas loitas e observar como foron evolucionando as reivindicacións ao longo dos anos.

Entre os materiais máis significativos figuran campañas históricas polo aborto libre e gratuíto, documentación das mobilizacións feministas dos anos 70 e 0, materiais da Coordinadora Feminista Galega, publicacións dos grupos de mulleres universitarios ou fondos de colectivos como Alecrín, Mulheres Nacionalistas Galegas, Donicela ou Mulheres Transgredindo. Tamén aparecen testemuños de loitas menos coñecidas, desde as accións contra a pornografía desenvolvidas en Compostela en 1978 ata as campañas de autoinculpación colectiva en defensa do dereito ao aborto.

Navegar

A riqueza do arquivo reflíctese igualmente na exposición Eu tamén navegar. As ondas do feminismo galego, inaugurada recentemente polo Consello da Cultura Galega –«Eu tamén navegar» é un coñecido verso da escritora Xohana Torres que o feminismo galego converteu en lema–. A través de pancartas, fotografías, publicacións e materiais documentais, a mostra reconstrúe cincuenta anos de feminismo organizado en Galicia e reivindica o seu papel como movemento social profundamente transformador.

O CDIF reivindica que o fondo galego constitúe unha experiencia pioneira en España en materia de visibilización, organización e acceso aberto aos materiais producidos polo movemento feminista. Existen iniciativas comparables noutros territorios, como os centros de documentación especializados impulsados polo Institut Català de Les Dones ou o Instituto Andaluz da Muller, así como diversos arquivos feministas universitarios en Reino Unido ou Estados Unidos. E o Ministerio de Cultura acaba de iniciar a construción do Arquivo Histórico dos Movementos Sociais mediante a creación do Arquivo das Mulleres. En Galicia, o Consello da Cultura Galega leva máis de dúas décadas desenvolvendo un labor sistemático de recuperación documental feminista, cunha aposta decidida por poñer toda a documentación á disposición pública a través dunha plataforma dixital de acceso aberto. Para Mariam Mariño, o sentido último do proxecto transcende a investigación histórica. «O feminismo forma parte do noso acervo cultural, como a migración, aínda que non alcanzase o mesmo grao de recoñecemento«», sostén. Por iso considera que o lugar natural para unha iniciativa destas características era precisamente o Consello da Cultura Galega, a institución encargada de protexer e difundir os valores culturais do país.

O arquivo, segundo os seus responsables, non só permite comprender mellor o pasado. Tamén aspira a fortalecer o futuro do propio movemento, probando que conservar documentos tamén é unha forma de preservar dereitos, e que detrás de cada cartel, cada boletín ou cada pancarta rescatada existe unha historia colectiva que merece seguir sendo contada. «Este proxecto pretende servir de elemento de afondamento do movemento feminista en Galicia. Que as novas xeracións constaten de onde vimos para saber cara a onde imos», conclúe Mariño.