A Coruña.- A escena ten algo de déjà vu. No pleno do Concello de Lugo que se celebrou este xoves, o Partido Popular recuperou a Alcaldía grazas ao voto decisivo dunha concelleira tránsfuga que se presentou nas listas socialistas e que agora é a clave da nova maioría. A imaxe do alcalde saínte, Miguel Fernández, remite a unha tradición política que Galicia coñece ben –o uso do transfuguismo como forma de alcanzar o poder local–, pero é o símbolo de algo máis substancial. Non só polo peso político da capital provincial, senón porque encaixa nunha estratexia sostida do PP galego para recuperar poder alí onde gañou as eleccións locais de 2023 sen maioría suficiente para gobernar.

En apenas uns meses, os populares foron encadeando mocións ou apoiando operacións similares en distintos municipios, apoiándose en tránsfugas do PSOE, independentes ou en fracturas internas de gobernos locais progresistas. «Chámanlle estabilidade, pero é mercadeo institucional», denunciou esta semana a portavoz nacional do Bloque Nacionalista Galego, Ana Pontón, quen acusou o PP de «branquear prácticas que degradan a democracia local e converten as institucións en pezas de intercambio».

En termos formais, a moción de Lugo cumpre coa legalidade. En termos políticos, reabre un debate tan vello como tóxico. O pacto antitransfuguismo, invocado de maneira recorrente por todos os partidos cando están na oposición e reinterpretado con elasticidade cando gobernan, móstrase limitado como código moral máis que como norma de prometido cumprimento.

«Esta é a miña oportunidade»

No PSOE galego, o seu secretario xeral, José Ramón Gómez Besteiro, elevou o seu ton, case sempre contido, para cualificar a operación de «asalto», lembrando que María Reigosa, a tránsfuga que entregou o Goberno local de Lugo á popular Elena Candia, obtivo a súa acta tras as mortes consecutivas de tres compañeiros e compañeiras de partido, incluída a alcaldesa Paula Alvarellos. «Que ética hai nun político que mira unha familia de loito e pensa ‘esta é a miña oportunidade’?», díxolle Besteiro a Alfonso Rueda hai 15 días no Parlamento de Galicia.

O PP rexeita frontalmente esa lectura. O seu portavoz parlamentario, Alberto Pazos, defende que a moción responde a «unha maioría alternativa lexítima» e nega calquera contradición ética. «O antidemocrático sería impedir que unha maioría de concelleiros cambie un Goberno fracasado», argumenta. O PP non dixo o mesmo cando sucedeu ao revés: o pasado verán, foi precisamente o PSOE de Gómez Besteiro o que lles arrebatou a Alcaldía de Noia grazas a un tránsfuga.

As mocións amosan que a política municipal entrou en Galicia nunha fase de volatilidade. Tras as municipais de 2023, o mapa local deixou múltiples concellos en equilibrio inestable, con coalicións fráxiles e tensións internas nos bloques progresistas que Rueda foi observando con paciencia. Baixo a súa imaxe pública de presidente institucional, moderado e de perfil baixo, o líder do PPdeG conserva intacta a vella cultura de aparato do partido: control territorial, alianzas tácticas e obsesión polo poder provincial e municipal como rede de influencia e capilaridade política.

Lugo chega precedida por unha longa secuencia. A primeira moción da lexislatura foi a do Irixo (Ourense) en xaneiro, cando o PP entregou a Alcaldía a unha edil socialista que abandonou despois o seu partido e incorporou a concelleiros populares ao Executivo local. En febreiro tocoulle a quenda a Serra de Outes (A Coruña), onde outro tránsfuga socialista permitiu ao PP desbancar a un alcalde independente de esquerdas. En marzo, o PP recuperou Viveiro (Lugo) con outra moción apoiada por un edil independente contra a alcaldesa socialista.

Forcarei, Touro, Fisterra, Carral, Ribeira… e Santiago

O patrón consolidouse durante o verán. En xullo, a alcaldesa de Forcarei (Lugo), do PSOE, perdeu o cargo tras a ruptura protagonizada por un exconcelleiro socialista. Agosto concentrou varias operacións máis: Touro e Fisterra, ambos na Coruña, mediante mocións auspiciadas polos populares. En setembro chegou Carral e en outubro Ribeira, as dúas na mesma provincia, onde o PP logrou desaloxar o BNG desas alcaldías con operacións tan broncas como contestadas.

A iso súmase a intentona de Santiago, onde o portavoz municipal popular, Borja Verea, ofreceu a Alcaldía a unha exconcelleira socialista que fora expulsada do partido en febreiro xunto a catro compañeiros, para desbancar así a alcaldesa nacionalista da capital galega, Goretti Sanmartín.

A oposición non cre que sexan casos illados, senón unha estratexia deseñada pola dirección do PPdeG para recuperar as deputacións de Lugo e A Coruña.

A acumulación de casos alimentou a tese da oposición: non son respostas puntuais a crises locais tramadas desde os respectivos ámbitos municipais, senón parte dunha estratexia territorial deseñada desde a dirección do PPdeG para tinguir de azul o mapa municipal antes das próximas autonómicas, previstas para 2027, e para reforzar as súas opcións de recuperar as deputacións de Lugo e A Coruña, hoxe en mans socialistas e con apoio nacionalista.

O partido apenas se esforza en disimulalo e xustifica esas operacións como unha forma de corrixir pactos antinaturais e devolver gobernos á lista máis votada alí onde, segundo o seu argumentario, se instalou a ingobernabilidade. A sentenza do Tribunal Constitucional que o pasado xuño anulou parcialmente o blindaxe legal contra as mocións sustentadas por tránsfugas facilitou o acelerón en Galicia. Aínda que o pacto antitransfuguismo segue formalmente vixente, o PP fai del unha interpretación tan expansiva que, na práctica, o anula: se a operación é legal, sosteñen, tamén é lexítima. Os seus adversarios responden que a legalidade non elimina o deterioro democrático.

Recuperar poder sen pasar polas urnas

Non parece casual que o movemento coincida con outras decisións de alto contido territorial. O apoio do PP ao alcalde de Ourense, Gonzalo Pérez Jácome, a cambio de asegurar determinados equilibrios institucionais, outorgado por Alberto Núñez Feijóo e mantido por Rueda, xa fora lido como proba dunha lóxica instrumental á que parece responder a actual ofensiva. O BNG fala dunha «segunda volta non oficial» tras as municipais, é dicir, dunha fase de reaxuste na que o PP explora oportunidades para recuperar poder sen necesidade de esperar a pasar polas urnas.

O escritor galego Lois Pérez, lucense e portavoz da plataforma Transfuguismo non, democracia si, ironizaba hai uns días sobre esa dinámica ao afirmar que Galicia vive nunha sorte de «realismo máxico administrativo», onde «as maiorías electorais duran o que tarda alguén en cambiar de bancada». O seu comentario circulou con rapidez nas redes sociais e foi amplamente compartido por cargos e simpatizantes da esquerda galega.

Non é só unha cuestión simbólica. O control local ten unha dimensión material decisiva en Galicia: contratación pública, urbanismo, rede clientelar, implantación territorial e presenza institucional en comarcas envellecidas e moi dependentes da Administración autonómica… Recuperar unha Alcaldía non é só sumar un bastón de mando; é reconstruír nodos de influencia.

Na contorna de Rueda négase que todo responda a unha acción coordinada e centralizada. De feito, o propio presidente dixo a semana pasada que a moción de censura de Lugo dependía exclusivamente da decisión do grupo municipal e da súa portavoz, Elena Candia, tamén presidenta provincial e vicepresidenta do Parlamento de Galicia. Unha tese que choca coa cultura política do partido na comunidade, asentada sobre unha relativa autonomía local sempre supervisada e baixo control orgánico.

Mecanismos clásicos da política turbia

A moción de Lugo ten ademais valor narrativo. Permite ao PP presentar a recuperación dunha capital simbólica como proba de fortaleza política cando Rueda está consolidando o seu liderado interno e a súa imaxe exterior tras a súa vitoria autonómica de febreiro de 2024. Aínda que afronta un elevado risco reputacional, dado que normalizar o recurso aos tránsfugas erosiona o discurso de moderación e estabilidade que cultiva o presidente galego. A oposición traballa sobre esa contradición: el proxéctase como xestor benintencionado e amable mentres o seu partido activa mecanismos clásicos da política máis turbia. «O problema non é só quen goberna Lugo mañá», resumía Pontón esta semana, «senón que cultura democrática se está normalizando en Galicia».

En realidade, a moción do venres transcende Lugo. É o síntoma dun ecosistema político onde o poder local segue a ser un relevante campo de batalla e onde, malia os cambios xeracionais, sobreviven intactos algúns modos doutra época. Non é só unha alcaldía, é o enésimo capítulo dunha política de desgaste e reconquista institucional.

O escritor galego Lois Pérez, presente o xoves nunha multitudinaria manifestación na Praza Maior da cidade fronte á sede do Concello mentres se xestaba a moción, tamén ironizaba estes días con que o país vive instalado nunha «democracia reversible» onde as maiorías duran menos ca os pactos que as sosteñen. É dicir, que en Galicia xa non abonda con gañar ou perder: hai que sobrevivir ao tempo que separa unhas eleccións do próximo pleno.