24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-arte a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

18 DE NADAL

✨ O Ceo na Galiza asoma polo limiar do solsticio, neses días grávidos de espera que a tradición chama da Virxe do O ( redondez do asombro ou do ventre?). Se o nordés nos dese tregua, a choiva de estrelas Úrsidas (Osa Menor como radiante) comezaría actividade arredor da Estrela Polar, coma faíscas saltando dunha lareira cósmica. Aquí, baixo a atmosfera, as xornadas de Alcíone prometen: o mar debería acougar respectando o antigo pacto para que as aves (os Alcedo atthis, os picapeixes) aniñen nel.

☉ O Sol sae ás 09:01 h e ponse ás 17:59 h. Delongadas sombras por todas partes.

Ilustracións de Cinyee Chiu para A Gran Neve e o Solsticio de Inverno.

☾ A Lúa é xa un fío de prata, minguando cara ao 3-4% de luminosidade. É a «lúa vella» que apenas se deixa ver xusto antes da alborada.

🍂 No Calendario de microestacións xaponesas seguimos nese kō que di «Os salmóns xúntanse e nadan río arriba». E botando un ollo aos análogos 24 termos ou nodos solares da China estaríamos no 大雪 Dà Xuě, «A neve maior» ou «A gran neve». Estes 24 termos milenarios foron, por certo, declarados Patrimonio Inmaterial da Humanidade pola Unesco e considéranse o 5º grande invento chinés (seguro sabes dos outros catro). Penso na nosa metáfora fenolóxica, cal sería: sentirá o carballo o peso do visgo nos brazos? Todas esas aldeas abandonadas, plantas secas nun balcón, xente que vai parolar ás farmacias… firman un atlas de soidades que se acentúa nestes tempos? A luz de esmeril favorece ou desdebuxa? Nas vilas, non nos enganemos: carreira de obstáculos entre leds ou merca de billetes que levan lonxe. Xeometría de FOMO, de ansia?

 

☪️ No calendario islámico lunar é o 27 de Jumada al-Thani do ano hixrí de 1447. Final de mes, momento de introspección antes de que a Lúa nova marque un novo ciclo sagrado.

🇫🇷 No Calendario revolucionario francés é o 28 de Frimario do ano 234, día dedicado á Trufa (Truffe). O diamante negro dos fungos. O sabor que medra oculto, nada que ver pero moito por saber.

⚓ No santoral, ademais de San Gaciano de Tours e outros para os que, francamente, non temos tempo, celébrase a Nosa Señora da Esperanza ou Virxe do O, supoñemos que O aberto: a patroa vocálica da paciencia. Se San Lázaro é o pasado que retorna, aí vai ela co futuro que se xesta. Será a proba de que levaban razón naquela película de Villeneuve, A Chegada, no de que o tempo non é liña, senón esfera? Algo tan nietszcheano, tan de T. S. Eliot e sobre todo tan cosmolóxico, segundo a proposta da Non-Fronteira de Stephen Hawking e James Hartle? Por favor, non nos encerellemos. A Virxe do O tamén pode ser a Virxe do Oh, do Ouh ou do Ho. Virxe de que, ho? Se es muller, Virxe da Mu. E outras variantes silábicas.

💎 Para o pangalaicotone do día, optemos polo Prata de Frecuencia. Non prateado de xoiería nin de ornamento, máis tirando a cor de antena. O ton da transmisión que atravesa o aire sen pedir permiso. O Prata de Frecuencia é a cor da resistencia a non ser escoitado, a evidencia de que o baleiro entre os humanos baleiro de todo non está. A lenta aprendizaxe de sermos radio, emisión, recepción, cósmica antena.

Astrónomos chineses durante unha eclipse.

 

As ondas do mar da radio, que grandes son!

para a xente CUriosa e ACtiva de CUAC Fm

 para Bea Bisho, Mariano e Serxia

No calendario hertziano o 18 de Decembro non é unha data calquera. Cando se rexistra por vez primeira desde a Terra unha voz humana retransmitida desde o espazo? Si, un 18 de Decembro, só que de 1958. O primeiro satélite de comunicacións que a leva por ondas de radio é o Project SCORE, dos EEUU, en plena agarrada satelital tras o Sputnik soviético de 1957. Foi o momento en que a radio deixou de ser algo puramente terrestre para se converter en cousa cósmica. Mágoa que a voz retransmitida non fose a de Cecilia Payne, Sylvia Plath ou Ella Fitzgerald. Nun país presidencialista, foi a de Eisenhower.

Tamén un 18 de Nadal pero de 1890 nacera en Nova York o enxeñeiro que desenvolveu a modulación en frecuencia (FM), que mellorou a calidade sonora fronte á AM e é a base da radio que escoitamos hoxe: Edwin Howard Armstrong foi un neno destinado a domesticar o ruído, inventar a frecuencia modulada para que as dinámicas de Beethoven, Björk ou ou Andrés do Barro non tivesen que loitar contra as estáticas da tormenta. Grazas a el o mundo soa hoxe cunha nitidez que, se cadra, a propia realidade non merece.

A súa foi máis turbia e tivo non poucas interferencias.

Armstrong enfrontouse a un monopolio que se dedicou a poñerlle paus nas rodas: a RCA (Radio Corporation of America), liderada por David Sarnoff. Instalada na comodidade e nos beneficios da AM, a industria boicoteouno, armáronlle unha guerra de patentes, levárono á ruína. Armstrong quitouse a vida.

En triste contrapartida, a FM, que co tempo demostrou ser tecnicamente imparábel, deulle a vida á radio.

Así que sintonizar a FM a día de hoxe vén sendo un deses pequenos actos de xustiza cósmica. Neste caso, na modalidade hertziana.

Edwin Howard Armstrong

E olla aí estoutro milagre de 30 anos: Cuac FM. Unha emisora comunitaria galega que insiste en existir como se o aire fose de todos. Ah, é que non o é? No 2026 celebramos tres décadas de ondas que surfean desde A Coruña e por toda a área metropolitana e bisbarra. Parpar de parruliño que se xa fixo grande, toda unha Mamá Pata.

Para festexalo, convidáronme a participar no libro conmemorativo que leva por título parte de cantiga e parte de verdade: Que bonitas son as ondas radiofónicas. No outono de 2025 entreguei unha pequena romanza «radioactiva» —pero da clase que cura— sobre os tipos e caracteres que, desde as 5 temporadas do programa Ulalume, profiamos en ler poemas e fragmentos literarios sen gravidade e con graza.

Non só me sinto unida a Cuac Fm por Ulalume. Dadas as lóxicas restricións de espazo nun volume colectivo, nese artigo non mencionei aqueloutros programas que puntearon a constelación de Cuac FM para min ao longo destas décadas, desde La ciencia es femenino a Loco Iván, desde La rebelión de los actores secundarios a Alegría, desde El cielo del norte a Fraggel Rock, desde Falta Paixón a Ar de Coruña, de Recendo a Cosecha del 78, de Zapping a Vellenials…

Mais ollo, dixera aí milagre?: milagres os xustos. É dicir, sendo xustos, ningún. En Cuac FM milagres non houbo e si un esforzo a treu desde os inicios e nos momentos polos que a emisora atravesou maresías e fumareus: de arca e de couso, peticións de licenza de emisión que – nonchedigonada, pero vaia– nunca alcanzaban para o espectro radioeléctrico comunitario; ninguneo en concursos; abordaxe de expediente sancionador da Xunta para darlle unha alegría a quénsabe ou facer pagar o pato; maratón de despedida, singradura emisora só desde internet…

…e a barlovento enarborouse #CuacResiste, manifesto polo dereito a comunicar baixo as árbores teimudas do Campo da Leña -que saben de micelios e comunicacións soterradas-, apoio masivo da veciñanza, do concello coruñés de 2018, anulación da sanción polo TSXG por vulnerar o dereito constitucional de comunicación, ratificación polo Tribunal Supremo, bolinar de volta ás emisións, Lei Xeral de Comunicación Audiovisual 11/2022 e unha nova espera… un novo advento que, como as ondiñas, virá polo aire ou virá polo vento?

Prefiro os aires onda unha radio comunitaria antes que os que calan na espiral do silencio. Prefiro o espectro ensanchado de Hedy Lamarr ao ríxido poder de quen empuña a narrativa por forza, mangoneo e outras tríadas escuras. O 103.4 ao monopolio monocromático. E prefiro crer que, nalgún lugar entre a estratosfera e a Torre, esas voces de trinta anos seguen viaxando, á procura dun oído que intúa que o aire, máis alá da física, vive feliz de pensamento crítico, poema, ciencia, canción. Que bonito é.

Que nos cerquen as ondas, que grandes son!

Nada que ver. Tanto por vir.

Podedes atopar este artigo e moitas outras voces radiantes no libro dispoñíbel desde finais de Decembro nas librarías e locais mecenas da cidade de Xerión:

• Librarías: Lume, Uka Chaka, Arcadia.
• Locais: Sala Mardi Gras, La Sifonería e Creedence Rock.

Capa de Que bonitas son as ondas radiofónicas. 30 anos de Cuac FM

Onda o carácter radioactivo

Curiosamente, o vento que move as follas deste libro tamén debeu de ulular un serán calquera n’A Coruña, anos 80, Xaneiro, poñamos que Sábado. O meu irmán e mais eu escoitamos unha dramatización en Radio 3, Arkham 3, cunha tal Golominda ou Gonominda, nunca ben o souben. A memoria é un transistor oitenteiro, non lle pidades moito, a antena sintoniza mellor se a tocas, como se fose variña, batuta ou baqueta; será por iso que as ondas radiofónicas nos conmoven como ondas gravitatorias de estrelas de neutróns, sinfónicos furados negros, enerxía escura e euqueseiquemáis.

Nunha cidade que é fin dun peregrinar e principio de travesía, nunha abra ártabra de ventos que oulean, rías que aturuxan e torres nun xadrez extinto, naceramos entre unha praza do Libro, un Faro, un Planetario e unha tasca de bo polbo e tinta. E un futuro Pazo da Ópera. Na casa, a radio soaba o día todo e a poesía era algo que cando non caía do ceo -estilo ciclón Hortensia- tiña moito que ver con Cosmos e coa costa de Dexo onde parecía recitar o Carl Sagan un pouco espeluxado («Cosmos é todo o que foi, é e será»), con todo o que, como a materia escura, entrelazaba persoas no espazo-tempo arredor de algo invisible. Así era a poesía. Unha voz sintonizándose.

Escribir, escribiamos dende nenos. O meu irmán e mais eu. Non quero escribir isto sen el, desescrito e proscrito toda a vida, así que naquel recordo tamén emiten sinal el, mamá, un gato e a radio. Foi naquilo no que pensei un día tomando unhas tapas con Bea, Jose… cando imaxinamos un programa. A emisora difundía dende a miña facultade, Socioloxía, impulsada por un colectivo de universitarios activos. «Que sexa leria literaria», dicimos. «Con boa música por tras. Que evoque e convoque e trastoque. Que cuentamine. Que terraforme Crónicas Marcianas. Que lle dea ben ao Horrelato.» Lembrei da Gonominda. Ou Galeguinda. Hoxe, escribindo isto, tamén do inicio de Contact (1997) con aquelas ondas de radio que rebordan o Sistema Solar e viaxan atrás no tempo. Que fermoso artellar iso agora, con 20 anos e mil textos por escribir. Que delirio esmelgar músicas ad libitum, que nos patrocinen a libraría Lume e o pub O Patachim ou o Atlantis, que Estefanía nos mande puntual a lectura, recibir cartas de radio-ouvintes, alcumarnos Aerolito ou Bicho e ler a Gloria Fuertes e a Delibes, a Szymborska e Bukowski, Rivas e Bradbury, Borges e Suso de Toro… que Ana nos grave en casetes de rebobinar a boli, Mariano nos controis, e logo se sume Serxia, e recunquemos Cunqueiro, glíglico de Cortázar, Xerezade con X e mitos sobre feminismo, que «mulleres tiñamos que ser»…

Aínda non sabemos nada diso, alboreamos nas primeiras airexas de inspiración. Que nome lle damos ao programa? Alguén suxire algo de Poe. Por que? Pois porque temos 20 anos! Poe é poesía poetétrica do nuncamáis e da radio futura, de Annabel Lee, de Lenore. E de Ulalume. O po namorado. O po de estrelas. Que si. Que Uuuuuuulalume.

Pode o nome que inventa un bostoniano en 1847 ter sentidiño algún para uns galegos de finais do s. XX? E canto! Ulalume é o mesmo vento atlántico ululante, o ruído de fondo desta cidade de suradas e nordés, esta península en península, de ciencias e de letras, de ondas físicas e ondas surfeiras na mesma páxina, pura costura de libro entre ceo e mar.

 Imaxe para o programa Ulalume, E…E

 

Aínda non sabemos que existe unha poeta mexicana, Ulalume González de León, que nos 70 escribira:

«En el jardín que recuerdo

sopla un viento que mueve las hojas

del jardín donde ahora estoy escribiendo»

Así que entramos no xardín, abrimos o melón -e a sandía- e rompemos o xeo dun machadazo. E dannos lume e unha franxa horaria no 103.4 FM.

U-lo lume? Velaí, ho! Ou mu! Ulalume prende lume nas follas e cociña un caldo radioactivo de 152 ululares ao longo de 5 tempadas, entre o Mar Egeo (1996) e as Torres Xémeas (2001). Asemade, eu vou publicando en fanzines, aforrando grazas a premios, gañando a vida sen perder a vida, antes de. Escribo en galego de neofalante de zona centro, onde pouco se oe. Pero non desaparece. Esa materia escura do falar.

Non estaba mal para unha nena medio orfa dun faro que teimaba en ser escritora, cosmonauta e cantante – non necesariamente nesa orde-: brinco nas ondas, vivo da voz, canto ululo, ulalumeo, leo e escribo xunta amigas, o meu irmán escóitanos igual que nós o programa aquel de Radio 3. Logo a vida deu outras voltas, na mesma órbita baixo outros ceos e canda outras mareas. Pero aínda vivo ou sobrevivo onda o carácter, no carácter da onda, da ciencia da radio e do poema do que foi, é e será.

E sinto coma unha cu(a)quiña grande emisora radioactiva que orbitase 30 ondas arredor do Sol.

Estíbaliz…Espinosa

Equinoccio Outono 2025