A Coruña.- Antía Yáñez (Burela, 1991) sostén que o máis real que fai é escribir. Aínda que sobre todo escriba ficción. Unha ollada á deliciosa serie de entrevistas imposibles que publicou este verán en Público demostra que ese aparente paradoxo é verdade ao 100%. Enxeñeira de Camiños de formación pero dedicada desde hai anos á docencia e á literatura, Yáñez reflexiona sobre a vinganza, a inxustiza, a desigualdade e a violencia machista en O clan das Barbies, a súa última novela.

Cal foi a idea sobre a que xerminou a súa novela? Foron varias noticias que apareceron en prensa como supostos avances para a humanidade e que, como sucede frecuentemente con outros logros que afectan as mulleres, poderían resultar en todo o contrario. Os avances non sempre se utilizan en beneficio da humanidade, senón en detrimento dos grupos, colectivos ou persoas máis vulnerables. Tamén quería deixar no aire o debate sobre se o diñeiro pode compralo todo, neste momento de capitalismo levado ao límite no que se tes diñeiro podes comprar órganos e bebés, e a idea víñame ao xeito para a historia que quería contar.

O clan das barbies está ambientada no século XXII, onde aínda existen monxas e prostitutas… Non é tan distópico como parece. As monxas levan aí miles de anos. Xa verá, seguro que a Igrexa, que está agora mesmo a todo trapo cos seus negocios inmobiliarios, as acaba reconvertendo, como a todas as persoas que ten á súa disposición.

No seu libro hai certa crítica a algúns estereotipos femininos cuxas características encarnan algunhas das personaxes. Como combinou esa crítica coa empatía que producen eses mesmos personaxes? As protagonistas son dúas mulleres e un home trans, que non é muller pero que foi educado pola súa nai como muller. Quería centrarme no desenvolvemento psicolóxico das mulleres ás que nos educaron para non exercer a violencia. O 94% da poboación reclusa de España son homes, por iso é polo que xurde a pregunta: Por que eles son máis violentos? Ten moito máis que ver coa educación que con algo supostamente biolóxico. Que fai que algunhas persoas decidan vingarse e non esperar á xustiza? Preguntábame que teñen que vivir, e xurdiron eses estereotipos da prostitución, os abusos, etcétera, como recompilación dos males que hai na nosa sociedade. Eses males son a escusa para explicar como se cociñan a lume lento as ansias de vinganza. Extraio o estereotipo da casuística, pero, a partir de aí, o que se explica é como o vive e como xestiona esas situacións cada persoa. Coñezo moitas historia de vinganza, pero vin moi poucas explicacións de por que hai persoas que a buscan. Dáse por feito que é algo moi visceral, e éo, pero sempre me gustou indagar no que hai detrás desa visceralidade. Por iso escollín personaxes nunha situación económica vulnerable, tan abrasadas que queren queimalo todo. Non teñen nada que perder, e no momento en que unha persoa non ten nada que perder…

«Se deixamos atrás os máis débiles de entre nós, que nos diferencia dunha manda de lobos?»

«A barbarie só se diferencia da normalidade polo número de veces que ocorre», afirma vostede no libro. Pensei moito nesa frase ao longo destes meses, por Gaza. A barbarie é barbarie a primeira vez, a segunda, a terceira… Pero, e logo? Que pasa se nos afacemos a ela?

Noutro momento da historia, outro personaxe defende o dereito para ser débil, o que acaba sendo unha reivindicación doutra forma de mostrar fortaleza. Se sempre gobernase a lei do máis forte, que nos diferenciaría doutros mamíferos? O que lle fai avanzar ao ser humano é que non deixamos a ninguén atrás. Pero ultimamente hai forzas que están a tentar que suceda ao revés: que deixemos atrás os débiles porque son unha rémora. Estes discursos de odio sobre a inmigración, sobre os subsidios… Hai un auxe da lei do máis forte, do máis rico, que me lembra a natureza máis salvaxe. Se deixamos atrás as máis débiles de entre nós, que nos diferencia dunha manda de lobos? Nunha visita a Atapuerca explicáronme que descubriran o cranio dunha nena, creo que era unha nena, que tiña un problema que lle impedía mastigar, pero que puido vivir porque os membros do seu grupo mastigaban a comida por ela antes de darlla. Segundo iso, os nosos antecesores xa se preocupaban polos débiles, xa entón nos coidabamos os uns aos outros. Pero agora estamos a ir a outro lugar, onde no canto de diferenciarnos dos animais, estamos a aproximarnos máis a eles perdendo toda a nosa humanidade.

A súa novela transcorre nun escenario moi distópico, por usar esa palabra que estivo tan de moda. Por que a levou ata alí? Polo avance tecnolóxico que se descobre ao final do libro. E porque quería deixar unha advertencia sobre cara a onde nos diriximos. Porque se o que prima é a lei do máis forte ou a lei do máis rico, no canto de máis humanidade, teremos menos. O feito de avanzar cen anos permitíame tamén ver todo iso con máis perspectiva. De feito, mentres escribía preguntábamo moitas veces: se seguimos así e nada cambia, onde estaremos en cen anos? Se segue gañando Trump, se seguen exacerbándose os discursos de odio, como estaremos?

Na súa novela tamén hai personaxes femininas que sustentan estereotipos machistas. As mulleres, polo feito de ser mulleres, non somos seres de luz. Fomos educadas, e a sociedade segue lanzándonos, mensaxes diferentes ás dos homes, e é verdade que podemos ter certa predisposición para ser máis sensibles en certos temas porque pasamos por determinadas situacións. Pero iso non significa que sexamos feministas por natureza. Está á vista que, pola forma en que fomos educadas, as mulleres recorremos menos á violencia que os homes, pero iso non quere dicir que non existan mulleres tan violentas como os homes.

No ámbito profesional e persoal no que vostede se move, percibe reticencias a tratar temas relacionados co feminismo? Non sufrín autocensura. Todos os meus libros teñen unha perspectiva feminista non porque a metera eu porque si, porque estea de moda, senón porque eu vivo así, é a miña forma de vida. Hai tempo que empecei a visitar coles e a dar charlas polos libros, e o que si me estou atopando nos últimos anos cando falo de violencia machista ou de temas relacionados coa perspectiva de xénero é que empeza a haber murmurios, sobre todo entre os mozos e máis aínda se son adolescentes: «Ei, que as mulleres tamén matan», dinme. «Si, claro, respóndolles». «Pero entra no buscador de calquera xornal e busca ‘Muller mata o seu marido’, a ver cantas entradas aparecen». Tamén atopei profes que me dixeron que aínda que as miñas novelas lles gustaran, non ían poñelas en clase porque non querían crear polémica cos pais. Por unha banda dáme pena, pero por outro enténdoo: teñen unha carga burocrática enorme, unhas ratios imposibles, algúns traballan en situación de emerxencia case permanente… Como para botarse ás costas que lles monten unha protesta.

A literatura debe ter un papel relevante na educación deses cidadáns novos que están a ver como se redefinen os roles e estereotipos de xénero? As enquisas din que os homes novos votan máis á extrema dereita, pero que elas non. E non sabemos como vai evolucionar iso. Hai unha frase de Alba Carrillo que me gusta moito: «O máis facha vólvese roxo por un polvo». O concepto de amor romántico está a romperse, as mulleres novas non teñen ningún problema en quedar para vestir santos, como se dicía antes, soas nunha casa con sete gatos. Non ter parella xa non é un drama, e a esperanza que eu teño é que cando eses homes vexan que elas pasan deles…

Que acaben reflexionando a base de abstinencia sexual? (Risas) Algo así. A ver, hai pouco lin outra información que dicía que unha das principais razóns de que as mulleres teñan menos fillos é que non atopan a persoa coa que queren telos. A iso me refiro. Volvendo ao papel da literatura, creo que o seu obxectivo principal non pode ser ensinar, senón facer gozar. Pero tamén creo que debe ampliar o noso punto de vista, abrirnos a outras realidades e combater o discurso único. Sen dicir que discurso é o bo, pero mostrando que existen alternativas. O preocupante é cando os libros son altofalantes do discurso único.

«As raíces da ficción están na realidade. Cando constrúo un mundo literario é porque reflexionei moito sobre a realidade»

Por que empezou vostede a escribir? Empecei cando era pequena no cole, o instituto… Deixeino un pouco cando empecei a estudar enxeñería de camiños, que non ten nada que ver coa literatura. Pero cando terminei a carreira e tiña que decidir que facer, empecei a mandar relatos a varios certames, decidín escribir unha novela e contactei cun editor que me animou a facelo. Publiquei O misterio de Portomarín, que é literatura infantil e xuvenil, despois empecei a preparar Senlleiras, que é literatura adulta. Gañou un premio e tivo bastante eco, iso animoume a seguir.

Preguntáballe por algo máis introspectivo, por algunha razón de fondo máis aló dos premios ou de ver publicados os seus escritos. Por como son psicoloxicamente, teño unha cabeza que nunca para. Desde pequena sempre inventei historias. E chegou un momento en que ata me deu pena que esas historias se perderan. Hai xente á que lle gusta moito compartir o que pensa, pero eu non son así, ao contrario. Sacar fóra esas historias mediante a escritura era case unha forma de exorcismo, de dicir que todo o que eu tiña dentro era algo valioso e que, se o escribía, non se ía perder. Tamén era a forma de obter unha validación externa, claro. Escribo porque teño moitas historias dentro de min e gústame desenvolvelas, non porque sexa unha necesidade vital, nin porque me guste que me lean, de feito creo que iso é o que menos me gusta da escritura porque me fai sentir moi vulnerable. Pero desde esa vulnerabilidade, que tamén se reivindica en O clan das barbies, sei que escribir é unha das cousas máis reais que fago, a pesar de que sempre escribo ficción.

Que lecturas ou que autores e autoras sustentaron as súas ganas de escribir? Conscientemente, ningunha. Nunca pensei que quería ter unha vida ou unha carreira literaria como o deste autor ou estoutro. É verdade que todas as lecturas me axudaron dalgunha maneira, pero cando empecei a escribir non era moi consciente do que é o oficio de escritor. Eu lía os libros dos escritores que me gustaban e vivía dentro dos mundos que creaban, pero non saía deles nin me preguntaba como vivía o seu autor ou a súa autora… Quero dicir que non era fan deles ou delas, senón dos mundos que creaban.

Nos seus artigos en Luzes, en Público e noutros medios, do que vostede fala é da realidade, non da ficción. As raíces da ficción están na realidade. Cando constrúo un mundo literario é porque reflexionei moito sobre a realidade. E non son moi partidaria da autoficción, porque se só contas o que che pasa pérdese un pouco a capacidade de imaxinar, que é das poucas cousas que non se poden comprar con diñeiro.