24 pensamentos decote sobre o entrelazamento ciencia-literatura-sociopolítica-arte, a xeito de calendario de Advento de 2025. Homenaxeando tanto as 24 sekki ou microestacións do Calendario nipón (con 72 kō en total, procedentes de antigos tratados de astronomía chinesa), como os Mintireiros Verdadeiros e outros calendarios agrícolas da Galiza, coa súa curiosidade polos cambios sutís nas estacións. Porén, máis que Xeórxicas virxilianas, Uránicas da Urania, os ceos e as súas correlacións terrestres, pois somos un pouco fillas rosalianas do asombro.

 15 DE DECEMBRO OU NADAL 

• ✨ O Ceo na Galiza: na última quincena do ano as Xemínidas perden intensidade, pero o ceo de Decembro agasalla cunha transparencia única se o vento é nordés. Entramos tamén nos días de Alcíone (días polo xeral arredor do 21 de Decembro): esas xornadas de calma, solleiras, que reciben o nome do mito grego da filla de Eolo, Alcíone, convertida en martiño peixeiro (martiña peixeira? Alcedo athiis) e facendo o seu niño sobre as augas do océano. As lendas mariñas din que ás veces as augas acougan nestes días para deixar incubar eses ovos de alción ou martiño peixeiro. Días de sol en Decembro ou primeiros de Xaneiro, días de Alcíone ou Alción.Martiño Peixeiro, escultura en papel de Guardabosques (Carolina Silvero e Juan Elizalde)
• ☉ O Sol sae ás 08:59 h e pon ás 17:58.  Parece canso xa, pero con luz abondo para cegar os parabrisas.
• ☾ A Lúa mingua cara ao 25%. Unha unlla que só os que madrugan moito ou aqueles que traballan na noite poderían ver afiarse no alto do ceo cara ao sur ao mencer.
• No Calendario de microestacións xaponesas, herdadas do calendario chinés, segue a época do recollemento e hibernación do oso. No Xapón tradicional, comezarían os preparativos para o «Osoji» ou gran limpeza de fin de ano: purificar a casa para recibir o ano vindeiro. Na China, a metáfora fenolóxica é Os tigres comezan a aparearse. Penso nunha metáfora fenolóxica para Galiza: Abre o seu ollar ao frío, a camelia? Ensaia o lobo o coro do solsticio? Nas cidades galegas, non nos enganemos: Amor en tempos da gripe K.
• ☪️No calendario islámico lunar é 24 de Jumada al-Thani do ano hixrí de 1447. Noites propicias para a oración nocturna e o xexún voluntario.
• No Calendario revolucionario francés é o 25 de Frimario do ano 234, día dedicado ao Grilo (Grillon), o insecto do fogar que canta –estridula– en alto o que a terra pensa en voz baixa.
• ⚓ O Mintireiro Verdadeiro do crego de Filgueira (Palas de Rei), José Regadío, escollía para o mes de Nadal frases xeroglíficas e de gongorina beleza como Os curutos dos píncaros ornaranse de nidia albura… e profecías en glíglico do tipo Esta lúa finará chamando pola neve, que non chegará ás chairas; galgueiras bágoas sen cerne con ventos mainiños e quentura gradosa. Amén!
• 💎Pangalaicotone: disque o branco será tendencia (agás nos glaciares agónicos dos Pireneos), polo que aposto por un branco traslúcido, fracturado, cunha luz interior cando o sol o toca. A nosa é terra de cuarzo, un mineral composto por tetraedros de sílice (SiO4) que se entrelazan nunha rede cristalina perfecta. Del extraemos o silicio para microchips e paneis fotovoltaicos. O Branco de Cuarzo de Mina (Mine Quartz White) é a cor da transparencia sobre a folla en branco do porvir. O do Seixo Branco. Un dique hidrotermal da infancia que nos lembra que baixo o chan que pisamos algo así como unha rede de cristal conecta a xeoloxía máis antiga coa tecnoloxía que nos volve cyborgs ao sol.

Informe sobre un cúmulo estelar chamado Curiosidade (ou notas á marxe de 2015)

para Marisa Castiñeira, Joana Magalhes, Deborah García Bello, Adela Otero, Tatiana Díaz Castro, Suqui Castro

Hai algo sospeitoso na aparente perfección do baleiro, nesa orde calada que rexe a caída dos corpos celestes. Que familiar, ao seu lado, o erro humano. O erro de cálculo que nos fai mirar dúas veces polo telescopio ou reler un texto que nos desarma.

O erro é o hoxe un salvoconduto. Nesta sociedade da transparencia, onde todo debe ser liso, inmediato e sen fisuras, o erro de cálculo preséntase como un acto de resistencia, unha «interrupción» necesaria no fluxo do algoritmo. O código pode procesar a estrutura da materia, pero o dato é un cadáver de información se non se habita co abraio; ningunha estatística sabe nada sobre o asombro dunha soa persoa fronte a un río, fronte ao pensar, fronte ao esquecer. O erro humano é a fenda pola que entra a luz da curiosidade; esa mancha no cristal do telescopio que nos obriga a mirar de novo, con máis humildade, con máis dúbida.

Escribín o pensamento de hoxe en 2015, cando a luz dalgunhas estrelas que hoxe vemos aínda non chegara ás nosas retinas e outras, xa mortas, aínda podían brillar. Daquela, igual que agora, cuestionaba esa fronteira arbitraria que trazamos tamén nos mapas do coñecemento: aquí os números, alá as metáforas. Coma se o universo entendese de departamentos universitarios. Coma se non precisásemos analoxías e símiles para aproximarnos a unha realidade que pinta incognoscíbel ( a Vía Láctea ou o Río Celeste ou o Camiño de Santiago, a materia escura, os quarks encanto, o libro con letras do ADN).

O artigo non é un paper nin un manifesto poético, case diría que é máis un intento de paralaxe. Trata de medir a distancia á que se atopa a verdade usando dous puntos de observación aparentemente opostos: a lente do microscopio e a lupa escéptica do crítico literario.

En 2015, a curiosidade era aínda un concepto que tratabamos de rescatar do esquecemento institucional para situalo no centro do debate intelectual. Naquela altura, rematara un libro titulado xusto así, Curiosidade, no que traballara nos anos previos e que vería a luz en 2017 da man de Aira Editorial. Unha década despois, a palabra curiosidade ten algo de fetiche mediático, de ingrediente obrigatorio ao falarmos da «Terceira Cultura». Porén, segue a ser o único combustible capaz de manter acendida a nosa pequena e necesaria combustión fronte ao baleiro.

A curiosidade resístese a ser etiqueta: é un eixe ético e epistemolóxico. Pecaminosa para San Agostiño -que a vía como unha ‘concupiscencia dos ollos’ capaz de afastar ao ser humano da quietude divina-, volta monstro como curiosità para Cesare Ripa, autoras como Hannah Arendt ou recentemente Jeanne Hersch rescatárona como motor do pensar. O que segue é, por tanto, unha tentativa de aproximación; unha paralaxe entre a obxectividade do silicio e o peso do existir. A curiosidade non é un recurso de xestión cultural nin un gadget da sociedade do rendemento, senón a dialéctica entre o que medimos e o que presentimos. O recoñecemento de que o asombro e o pensar crítico é matriz onde florecen metáfora e empatía. Que a constante de Planck mide tamén a luz no interior da nosa mente literaria.

Aquel artigo dicía así:

 

:: Curiosidade, empatía e o cerebro común de literatura e ciencia ::

Unha morea de cuestións interesantes que o coñecemento científico suma á emoción, o misterio e o asombro ante unha flor

Richard Feynman

A ciencia é un dos métodos cos que a nosa especie expresa a súa curiosidade. Un modo esencial de cultura. Sempre foi así, malia que non sempre os marcos epistemolóxicos dunha e outra [cultura e ciencia] nos permitiran ver o bosque. De feito, cando pensamos na cultura ou na arte convencionalmente aceptadas non se nos ocorre unha estufa de cultivos biolóxicos ou unha sonda do tamaño dunha lavadora deixándose caer con inaudible estrondo sobre o lombo dun cometa. Os marcos epistemolóxicos. Hai que mover eses marcos. Mover os marcos.

Os defensores das chamadas Cultura Humanística e Ciencia -as instituídas e apoltronadas, os científicos e intelectuais que viven da súa endogamia-, pasaron os últimos séculos sen relacionar ás claras ambas formas de curiosidade primate. Con todo, si houbo grandes achegas, sobre todo nese século XX cheíño de desastres humanitarios por avances científicos, de éxitos científicos por reconsideracións humanísticas: en definitiva, de simbiose promiscua entre tecnoloxía, arte e ciencia.

Charles Percy Snow

☞

A un dos primeiros en poñer un pé en cada un dos dous abismos, Charles Percy Snow [non moi relevante como físico nin como escritor de ciencia-ficción, todo hai que dicilo, malia dedicarse a ambas cousas], chovéronlle acedas críticas trala súa conferencia «As dúas culturas e a revolución científica» [Cambridge, 1959]. Nela exasperábase pola falta de conciliación e caso mutuo entre humanidades e ciencias. Unha das críticas máis rigorosas proveu de Susan Sontag desde «Unha cultura e a nova sensibilidade» [1965], onde desmonta a tese de Snow aducindo que tal conciliación xa se leva a cabo na nova sensibilidade artística de entón, polo que devandito abismo sería, máis ben, un espellismo. Unha miraxe. Cultura haivos unha soa, vén a dicir.

Susan Sontag

Sontag elabora a súa crítica desde unha perspectiva que a día de hoxe resulta audaz pero timidamente científica. Nestes 50 anos transcorridos desde aquela «nova sensibilidade» a nosa especie mirouse a si mesma desde o espazo [desde a canica azul, blue marble, até o saganiano punto azul celeste], intensificou e mutou as súas relacións cara ao invisible por mor do desenvolvemento virtual [«O 99% do que ti es é invisible e intocable», así dicía o científico e arquitecto, e se cadra un pouco meigo, Buckminster Fuller] e, en definitiva, entrelazouse coa máquina. Para ben e para mal. Somos simios biónicos, imitamos á natureza cos nosos enxeños. E pouco tardamos en vernos convertidos en cyborgs: aquelas «extensións humanas» que vía McLuhan en toda innovación tecnolóxica [os lentes son ollos máis grandes, a roda, pés máis veloces, a roupa é pel máis protectora] desembocan na intelixencia artificial. Unha extensión do noso cerebro entre as mans. Curioso: igual que un libro.

A IA é unha forma de diseccionar o noso cerebro, de tomalo na palma da man coma se fose Yorick e preguntarnos como despregar o pensamento, os recordos, que unha vez fomos e que podemos chegar a ser.

Sontag fixo un esforzo admirábel por tratar de deixar claro que ciencia, tecnoloxía e humanidades hai xa tempo viven o seu idilio entre esa enigmática «nova sensibilidade», que nos anos 60 non era senón unha minoría intelectual. E o certo é que se adiantou a albiscar a gran metáfora, e o gran pretexto, que a día de hoxe supón a ciencia para a literatura, a arte ou o cine.

No entanto, lembro que me acho dentro dunha revista: os textos son dispositivos de acción. De protesta. E gustaríame deixar claro que a ciencia non debería quedarse tan só nunha metáfora, un clic «moderno» para titular best-sellers  ou darse ás performances -aínda que é inevitable que moitas e moitos se suban a ese carro mediocre-. « Interstellar» é un exemplo recente de como aproveitar en cine conceptos complexos de astrofísica e matemática [o bipolar que é o tempo suxeito a leis de relatividade, o teseracto] ao servizo dunha trama de fidelidade familiar, con mocos, bágoas, malentendidos e promesas.

 ☞

Creo que é a curiosidade o punto xeométrico que comparten por exemplo unha investigación científica, da disciplina que sexa, e unha obra humanística honesta. Sen curiosidade, sen «que sucedería se», sen o «a ver que pasa se facemos isto», sen o «que raro isto, parece coma se…» a nosa especie produce obras que poden brillar un intre coma un meteoro, pero nacen clinicamente mortas.

Curiosidade malsá, si. Esa mesma. A de Pandora. A da esposa de Barba Azul. Esa curiosità feminina que no s. XVI Cesare Ripa debuxaba como muller furiosa e pouco amiga de peitearse. A curiosidade como forza xeratriz e mutante. E a curiosidade entusiástica, a desmelenada, a que semella fóra de lugar nun proxecto tan aparentemente peiteado e racional como o Gran Colisionador de Hadróns pero sen dúbida forma parte das súas raíces.

A curiosidade non mata gatiños. Os gatiños viven felizmente nas súas casas ou facendo monadas en internet e viven/non viven en caixas de físicos vieneses do pasado século. Creo que esa cualidade humana, a curiosidade -irmá da divagación, o ensoñamento- emparéntase coa empatía [e ti… que sentes ti, vós?]. Sen empatía dificilmente teríanos preocupado o máis mínimo investigar outros seres vivos [bioloxía], e vexo pouco probables as ciencias sociais e, por suposto, a narrativa. O mecanismo de creación de personaxes, sexamos chejovianos ou non, é facerse pasar por outro, por outra. Até por algo non vivo, como a nave do conto «O martelo», de Stanislaw Lem, precursora de Hal-9000 ou Nexus 6.

☞

Creo no principio investigador e rigoroso como creo no principio soñador e literario. E ambos calcetáronse dende hai tanto tempo que, ou non quixemos lembralo, ou a «institucionalización» e funcionariado da Cultura e a Ciencia non nolo deixaron aprezar ben.

Desde a música das esferas de Kepler á protociencia-ficción de Mary Shelley, desde os irreais deseños de Ascidiae de Ernst Haeckel á divulgación poética de Carl Sagan, a ciencia sen un relato literario ou artístico que a sustente é unha carcasa baleira. As humanidades dotan de contido calquera empresa humana e a ciencia é tamén un emprendemento, unha ansia: a de descifrar unha linguaxe, un texto, que non foi creado por ninguén. 

O universo é un texto literario, un relato no tempo. A boa literatura é aquela que retorce a lingua coma un trapo: é boa porque é constrictor. Pero tamén recablea a lingua para, nun pinchacarneiro moi wittgenstein, este mundo expanda os seus límites en tanto expandimos os límites da nosa linguaxe. Quizais confío de máis na linguaxe. E non nunha soa. Linguaxes, por sorte, hai a eito.

Recablear a escrita é pensar o impensable. Un experimento de proba e erro.

Quen o probou, sábeo ben.

Para lograr sermos sapiens  nesa delicada arte de gañarnos a vida sen perdernos a vida, humanidades e ciencias han seguir vivindo enguedelladas como dende os gregos: non se entende a ciencia sen as políticas sociais que a nutren e financian, nin a literatura ou a fotografía sen a aura experimentadora que nos chama a fisgar e empatizar co todo. Trénzanse en espiral. Son espirais de ADN na nosa maneira de ser [se o somos] sapiens.

2015

revisado e prologado en 2025

 

Constellation of the Great Bear, libro alterado de Rachael Ashe