A Coruña– As obras de construción da fábrica de celulosa que a multinacional portuguesa Altri quere levantar en Palas de Rei poderían provocar un severo impacto no Camiño Francés de Santiago, o máis transitado polos peregrinos a Compostela, declarado Patrimonio Mundial da Humanidade en 1993 pola Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura (Unesco) e que atravesa a localidade moi preto dos terreos onde Altri prevé instalarse.

Así o advertiron os técnicos da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural da Consellería de Cultura da Xunta nun informe datado en abril de 2024, que forma parte do expediente de tramitación da declaración de impacto ambiental que o Goberno de Alfonso Rueda publicou en marzo pasado. O estudo advertía de serias carencias na documentación orixinal presentada pola compañía sobre a afección das obras da factoría a lugares de interese do Camiño e á propia vía xacobea.

De feito, apenas un mes despois do seu envío ao departamento da Xunta que centralizaba a tramitación da declaración de impacto, a Administración autonómica recibiu unha petición oficial do Consello Internacional de Monumentos e Sitios –Icomos, o organismo asesor da Unesco en materia de patrimonio da humanidade–, reclamando que se analizasen con maior rigor e profundidade os efectos sobre o patrimonio cultural da implantación da fábrica nas proximidades do roteiro.

O informe da Dirección Xeral de Patrimonio, asinado o 2 de abril de 2024 polo subdirector xeral de Conservación e Restauración de Bens Culturais, Manuel Chaín Pérez, súmase a outros documentos do expediente desvelados por Luzes-Público que revelan as solucións propostas por Altri para minimizar o impacto visual das súas instalacións e as contradicións e incongruencias nas cifras de inversión e de emprego real que xerará a planta.

Obras en 240 metros do Camiño de Santiago

Os técnicos da Consellería de Cultura alertaron de que Altri prevé ampliar en polo menos cinco metros a anchura dunha calzada pola que transitarán durante as obras da planta uns 90 camións ao día, sen ter en conta que o Camiño Francés discorre nun tramo de 240 metros precisamente por ese vial, no que pretende habilitar ademais apartadoiros de 25 metros de lonxitude e sobreanchos de curvas para facilitar o cruzamento de vehículos. A Dirección Xeral de Patrimonio Cultural aseguraba entón que o estudo arqueolóxico que Altri lle remitiu non contemplaba esa circunstancia.

«Cabe sinalar que o arqueólogo non tivo en conta as actuacións de ancheamento previstas no proxecto sometido a exposición pública nin a intensidade de tráfico que se incrementará notablemente na fase de obras (90 vehículos pesados ao día), polo que a valoración non é correcta porque non contaba cos datos sobre as actuacións nos accesos temporais que se describen no proxecto básico», di o texto.

Ademais, os técnicos alertaban de que as alternativas seleccionadas pola empresa para os accesos temporais ás obras da súa planta eran «as peor valoradas no estudo de impacto ambiental en canto á súa afección sobre o Camiño de Santiago».

«Desde o punto de vista da protección e preservación dos valores culturais do ben Patrimonio da Humanidade, considérase que o efecto ambiental que se xeraría coas obras definidas de ampliación dos accesos temporais podería supoñer un impacto crítico, pola súa afección ao territorio do Camiño de Santiago e ao propio fenómeno da peregrinación á tumba do apóstolo», engadían.

Carencias e información insuficiente

Os expertos da Xunta tamén alertaban doutras carencias, como unha modificación substancial no trazado do sistema de tubaxes de captación e vertedura de augas ao río Ulla cuxa afección sobre o patrimonio cultural non se avaliou; a insuficiente información facilitada sobre as parcelas que Altri prevé acondicionar nos arredores da fábrica como zona de amortiguación do seu impacto visual e paisaxístico; e os cambios na instalación dunha liña eléctrica provisional para fornecer enerxía ás obras, que discorría inicialmente baixo terra pero que finalmente o fará mediante un trazado aéreo.

A compañía que dirixe José Soares de Pina remitiu á Consellería de Cultura varios informes aclaratorios sobre todas esas cuestións, baseadas en dous informes de consultoras externas.

En relación á intervención directa sobre o vial de acceso que forma parte do trazado do Camiño de Santiago, a empresa asegura agora que cambiou de opinión e que non prevé utilizalo, aínda que tamén advirte que non o descarta, dunha forma ambigua que non permite excluír esa posibilidade: «Non se espera que sexa necesario utilizar os accesos temporais expostos previamente para a execución do proxecto. En consecuencia (…) non se realizarán intervencións nestes camiños. Con todo, aínda que non se anticipa a súa utilización en ningunha etapa do proxecto, aclaramos que seguen vixentes as medidas preventivas previamente desenvolvidas, no caso de que, por motivos de forza maior ou causas alleas ao promotor, sexa necesaria a súa utilización».

«O efecto ambiental que se xeraría coas obras definidas de ampliación dos accesos temporais podería supoñer un impacto crítico, pola súa afección ao territorio do Camiño de Santiago e ao propio fenómeno da peregrinación á tumba do apóstolo»

Sobre as modificacións no sistema de 12 quilómetros de tubaxes mediante as que extraerá cada día 46 millóns de litros de auga do Ulla no encoro de Portodemouros para devolver 30 millóns de litros diarios depurados pero aínda contaminados, Altri sostén que «non é previsible» que xeren impacto algún sobre bens do patrimonio cultural, do mesmo xeito que sucede coa liña eléctrica.

Na súa última comunicación, datada un mes antes de que a Xunta dese viabilidade ao estudo de impacto e que xa non asina un subdirector senón a directora xeral de Patrimonio, María del Carmen Martínez Ínsua, a Consellería de Cultura aceptou os argumentos de Altri e informou favorablemente sobre o seu proxecto.

Informes pagos por Altri

A Plataforma Ulloa Viva, que xunto á Plataforma en Defensa da Ría de Pontevedra organizou a contestación social á celulosa, criticou que o visto e prace da Dirección Xeral de Patrimonio se base en dous informes externos «contratados e pagos por Altri, que foron redactados por dúas persoas estreitamente vinculadas con Icomos-España: Jordi Tresserras [expresidente do organismo] e José Alberto Alonso Campanero [tesoureiro da súa actual xunta directiva]», director da consultora Proskene SLP, encargada dun dos estudos.

«Patrimonio Cultural acepta e dá por bos devanditos informes sen que figuren no expediente nin conste a emisión por parte dos servizos técnicos da Consellería documentos de análises e valoración deses informes externos», sinalan fontes da plataforma, que mostran a súa sorpresa diante do feito de que estes fosen remitidos «inmediatamente despois» da reunión que mantiveron Altri e a Xunta con responsables de Icomos-España.

Tras a publicación da declaración de impacto ambiental en marzo pasado, a Xunta está a tramitar na actualidade a avaliación ambiental integrada da factoría e a súa declaración de utilidade pública. Altri pretende obter máis de 200 millóns de euros en subvencións públicas estatais e da UE, aínda que o Goberno acaba de rexeitar a súa petición para acollerse aos programas de descarbonización dos fondos Next Generation.