Serra de Outes.- Un dos primeiros pacientes que atendeu o doutor Xosé María Dios cando chegou a Serra de Outes (A Coruña) chamábase Manuel. Aparecía pola consulta case a diario, tanto que un día o médico, que roldaba entón os 26 anos e acababa de instalarse na vila pero xa tomara confianza con el e que o chamaba «o home tranquilo», troleouno desta forma:

– Manuel, outra vez ti por aquí! Que farías se un día o sistema sanitario decidise cobrarche 100 pesetas cada vez que vés á consulta?

– Diríalles que me reservasen 20 citas con vostede.

Xosé María Dios Diz, médico do Servizo Galego de Saúde (Sergas) durante catro décadas e un dos máis significados defensores da sanidade pública en Galicia, celebrou o pasado xoves a súa xubilación en compañía dun centenar de veciños, que o acompañaron na clausura das xornadas de divulgación e información sociosanitaria que organiza desde hai 19 anos na localidade.

Xosé María namorou de Outes en canto o destinaron alí, tras acabar a carreira en Santiago, para cubrir a baixa por gripe doutro colega que ao pouco tempo contraeu un cancro e morreu.

Receitas desde a cama

Era o ano 1988. «Non había centro de saúde, e o meu antecesor pasaba consulta prostrado na súa cama mentres a súa muller, sentada nunha cadeira de brazos, expedía as receitas que el prescribía», lembra. Xosé María vivía en Santiago, a súa cidade natal, hoxe a media hora do pobo por autovía pero entón a case tres por infames estradas secundarias, algunhas sen sequera asfaltar. «Antes de vir non sabía que Outes existía», recoñece. Comprou coche e casa, trouxo a súa familia e decidiu quedar e criar aquí o seu fillo, que naceu na vila.

«Eu estudei medicina case de casualidade, pero Xosé María é o exemplo de profesional vocacional», conta Manuel Blanco Mouro, o seu amigo desde a infancia, médico no hospital Clínico de Santiago e quen acudiu á homenaxe no centro social da localidade. Ademais é un loitador excepcional, unha das persoas máis comprometidas coa sanidade pública que coñezo», engade.

«Os pacientes viñan de madrugada e gritaban baixo a xanela: «Médico!, médico!, médico!». Era o sinal de que pasara algo e tiñas que estar aí»

O sistema público de saúde moderno en Galicia creouse a partir das transferencias que foi recibindo a Xunta na década dos 80 do século pasado, un proceso que culminou en 1991, pouco despois de que Manuel Fraga se fixera co poder. Naqueles tempos, o doutor Dios tiña dúas horas e media de consulta presencial e gardas localizables de 24 horas. Durmía no segundo piso dunha pequena vivenda aínda en pé fronte a onde hoxe se levanta o centro social, coñecida como A Moncloa porque na planta baixa adoitaban reunirse de noite para conspirar moitos alcaldes de dereitas e falanxistas da comarca.

–Eu escoitaba todo. Durmía pouco, por iso e porque os pacientes viñan de madrugada e gritaban baixo o balcón: «Médico!, médico!, médico!». Era o sinal de que pasara algo e tiñas que estar aí– rememora.

A xeración que levantou a sanidade pública

O doutor Dios pertence a esa xeración de médicos rurais que levantou a sanidade pública en Galicia, un país onde preto de 2,3 millóns de persoas, máis do 80% do total, vivían en 1988 en municipios de menos de 10.000 habitantes. O primeiro contacto dos usuarios coa atención primaria facíase así, a berros á porta da casa do galeno, e a demora na atención dependía do que este tardase en asearse e vestirse.

Hoxe, máis do 70% da poboación galega habita en localidades de máis de 10.000 habitantes e as consultas concértanse con citas telefónicas e dixitais a través do móbil. Os recortes deixaron un sistema constantemente colapsado, que derivou en esperas de horas para unha urxencia nun gran hospital e de días para ver o médico de cabeceira. En Outes, onde Xosé María atendía unha media de 30 ou 40 pacientes diarios, eles lembran que nunca deixou de ofrecerlles unha atención individualizada, próxima e persoal.

«Creo que nunca poderei agradecerlle todo o que fixo por min, por nós», conta Nieves Dosil. Ten unha filla, Verónica, xordomuda desde que naceu hai 45 anos e que hoxe vive en Barcelona. «Preocupouse non só por ela senón por toda a familia, durante anos e anos. É unha referencia esencial nas nosas vidas», relata á saída do centro social. Xunto a ela, Teresa Couto, outra das pacientes, subliña esa mesma idea: «Ten empatía, dedícache o tempo que necesitas, mírache aos ollos e aconséllache explicándoche as cousas nunha linguaxe próxima. É deses médicos doutra xeración, dos que case non quedan».

Para os usuarios do sistema sanitario como Teresa, como Nieves e como Manuel –aquel home tranquilo que acudía case a diario a ver o seu médico–, a receita electrónica supuxo un punto de inflexión. A nova ferramenta modernizou un sistema anquilosado e permitiu aforrar tempo e recursos humanos e materiais. Xeneralizouse a partir de 2010 en plena onda de privatizacións, recortes e purgas de médicos non afíns, a estratexia que emprendeu Alberto Núñez Feijóo cando chegou á Xunta un ano antes. Para algúns pacientes de Xosé María, a receita electrónica foi a escusa que lles impedía ver ao seu médico coa frecuencia que desexaban.

Recortes e medicina preventiva

Quizá sexa casualidade, pero en 2006, o ano en que a Xunta empezou a desenvolver o proxecto piloto para implantala, o doutor Dios organizou a primeira das xornadas divulgativas de información sociosanitaria que desde outubro a maio levan a cabo cada ano na vila. Foron pioneiras no rural de Galicia e por elas pasaron algúns dos profesionais máis destacados do país. «Deime conta que non chegaba co pouco tempo que tiñamos na consulta. Necesitabamos incidir na medicina preventiva e que a xente do concello se decatara da súa importancia para mellorar a súa calidade de vida», explica.

Elvira García Mosquera, directora do centro social de Outes e coorganizadora deses ciclos, destaca que Xosé María era consciente «de que o seu traballo non debía reducirse só a garantir o dereito do enfermo a ser diagnosticado e tratado, senón que se preocupou tamén de facer un labor preventivo e de promoción da saúde», resume.

«Ten empatía, dedícache o tempo que necesitas, mírache aos ollos e aconséllache explicándoche as cousas nunha linguaxe próxima. É deses médicos doutra xeración, dos que case non quedan»

Ademais diso, Deus tamén foi un verdadeiro combatente contra os recortes orzamentarios, as privatizacións e en defensa da sanidade pública. Exerceu e exerce de portavoz da plataforma SOS Sanidade, que agrupa a contestación civil organizada contra a degradación do sistema á que, segundo moitos sanitarios como el, a veñen sometendo desde hai 16 anos os sucesivos gobernos de Feijóo e Alfonso Rueda. Os artigos mensuais de Dios publicados durante anos no diario Nós e antes no semanario Sermos, as súas colaboracións en Público e noutros medios, son unha crónica detallada desa deterioración e unha verdadeira ferramenta historiográfica para a posteridade.

No acto no centro social tamén está Francisco Calo, alcalde de Outes, quen define o doutor como «un histórico» que deixou unha pegada emocional na localidade que, ao seu xuízo, nunca se borrará. Calo é rexedor polo PP e non comparte a dureza das denuncias contra a política sanitaria do seu partido –«Creo que temos un sistema moi potente, sempre mellorable desde a crítica construtiva e que, en calquera caso, debemos protexer e illar da contenda política», di–. Pero iso non significa que aforre eloxios e recoñecementos a Deus: «Foi moito máis que un médico, implicouse na vida social do pobo e con estas xornadas referenciounos en toda Galicia. Sempre estivo aquí e seguirá estando sempre», asevera.

Versos de Francisco Añón

Durante a homenaxe, Xosé María le versos do Himno á agricultura do poeta Francisco Añón, natural de Outes e precursor no século XIX do Rexurdimento das letras galegas:

Traballade, rapaces e nenas
para vos o proveito ha de ser
Tra l’os días de rudas faneas
virán noites de folga e pracer

Logo, a Televisión de Galicia conecta en directo para entrevistar o médico, e el non desaproveita a ocasión para incidir na defensa da sanidade pública e reclamar máis medios, persoal e tempo para que os médicos poidan prestar aos pacientes a atención que merecen.

«Como poden pretender que haxa médicos mozos que queiran substituír aos que nos xubilamos e vir a unha vila, cando o salario base que lles ofrece a Xunta é de 1.299 euros ao mes? Se cobras máis nunha pizzería!»

Reitérao cando Luzes-Público fai un aparte con el no que volve denunciar os recortes, as privatizacións e a precariedade na atención primaria: «Temos un sistema magnífico que está a ser destruído a conciencia«; «Galicia inviste en atención primaria menos do 13% do orzamento sanitario, cando a Organización Mundial da Saúde recomenda o 25%»; «Como poden pretender que haxa médicos novos que queiran substituír aos que nos xubilamos e vir a unha vila cando o salario base que lles ofrece a Xunta é de 1.299 euros ao mes? Se cobras máis nunha pizzería!»…

A media tarde, tras a clausura das xornadas, dedicadas este ano ao envellecemento saudable, e que coincidiron coas do programa universitario de maiores en Outes e as do IV ciclo da Universidade de Santiago, Xosé María queda charlando co xornalista fronte á Moncloa, a súa primeira casa alí, onde se reunían de noite para conspirar os alcaldes franquistas da comarca e onde os veciños o espertaban hai 40 anos a berros, de madrugada baixo o balcón, para pedirlle axuda. Entón, un coche frea xunto á beirarrúa e un mozo duns trinta anos baixa del e abrázase ao seu médico. Dille:

– Adeus, doutor! Canto o imos a botar de menos!